POLICJA CIĘ LEGITYMUJE?
ZNAJ SWOJE PRAWA!

PORADNIK OBYWATELSKI DLA UCZESTNIKÓW ZGROMADZEŃ PUBLICZNYCH

STOWARZYSZENIE VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI

Policja nie ma nieograniczonego prawa do ustalania tożsamości obywateli.

Legitymowanie wymaga:

• podstawy prawnej,
• rzeczywistego uzasadnienia faktycznego,
• związku z wykonywaniem ustawowych zadań Policji,
• zachowania zasady proporcjonalności,
• dochowania wymogów proceduralnych.

Może być uzasadnione w szczególności, gdy:

1. Istnieją okoliczności wskazujące na możliwość popełnienia przestępstwa lub wykroczenia.

2. Możesz być świadkiem zdarzenia, którego okoliczności wymagają wyjaśnienia.

3. Jeżeli jest to konieczne dla wykonania konkretnych, wskazanych w ustawie, zadań Policji. Masz prawo żądać podania rzeczywistej przyczyny tej czynności.

Podstawa prawna: art. 14 i art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o Policji.

2. CZY SAM UDZIAŁ W ZGROMADZENIU UZASADNIA LEGITYMOWANIE?

NIE.

Sam udział w pokojowym zgromadzeniu nie stanowi wystarczającej podstawy legitymowania.

Nie są samoistnymi przesłankami legitymowania:

• obecność przed Trybunałem Konstytucyjnym,
• pokojowe wyrażanie poglądów,
• trzymanie transparentu,
• krytykowanie działań władz publicznych,
• legalne fotografowanie lub nagrywanie policjantów,
• samo przebywanie w pobliżu demonstracji.

Policja może prowadzić uzasadnione czynności prewencyjne, ale nie oznacza to dowolności w legitymowaniu uczestników zgromadzenia.

Wolność pokojowych zgromadzeń jest chroniona przez art. 57 Konstytucji RP.

3. CO MUSI ZROBIĆ POLICJANT?

Przystępując do legitymowania, policjant powinien:

1. Podać swój stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie danych.

2. Podać przyczynę legitymowania.

3. Na Twoje żądanie wskazać podstawę prawną czynności.

4. Jeżeli jest nieumundurowany – okazać legitymację służbową zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Samo powołanie się na art. 15 ustawy o Policji nie zastępuje obowiązku podania przyczyny faktycznej.

Przepisy przewidują szczególne zasady wykonywania obowiązków informacyjnych, m.in. przy następującym po sobie legitymowaniu osób z tej samej przyczyny.

Podstawa prawna: § 2 i § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 listopada 2023 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów.

4. CO POWIEDZIEĆ POLICJANTOWI?

Możesz powiedzieć:

„Proszę podać stopień, imię i nazwisko.”

„Proszę podać konkretną przyczynę mojego legitymowania.”

„Proszę wskazać podstawę prawną tej czynności.”

„Proszę wyjaśnić, z jakim ustawowym zadaniem Policji związane jest ustalenie mojej tożsamości.”

Masz prawo zadawać takie pytania.

Samo żądanie wyjaśnienia przyczyny i podstawy prawnej legitymowania nie jest wykroczeniem.

5. CZY MUSISZ MIEĆ PRZY SOBIE DOWÓD OSOBISTY?

NIE.

Nie istnieje ogólny obowiązek noszenia dowodu osobistego przy sobie.

Tożsamość można ustalić również na podstawie:

• paszportu,
• dokumentu mObywatel,
• innego dokumentu ze zdjęciem i numerem lub serią,
• ustnego oświadczenia, jeżeli dane można zweryfikować w odpowiednich systemach,
• oświadczenia innej osoby, której tożsamość ustalono na podstawie dokumentu.

Sam brak dowodu osobistego nie jest wykroczeniem.

Podstawa prawna: § 4 rozporządzenia z dnia 8 listopada 2023 r.

6. CZY MOŻESZ ODMÓWIĆ PODANIA DANYCH?

Jeżeli policjant działa zgodnie z prawem, należy umożliwić ustalenie tożsamości.

Jeżeli legitymowanie nie ma podstawy prawnej, obowiązek podania danych może nie powstać. Samo przekonanie obywatela o bezprawności czynności nie przesądza jednak o tym, że odmowa będzie pozbawiona konsekwencji.

Masz prawo kwestionować legalność legitymowania, ale nie stosuj przemocy ani nie stawiaj czynnego oporu.

W razie sporu zabezpiecz dowody i skorzystaj z przewidzianych prawem środków.

7. CZY POLICJANT MOŻE WYDAWAĆ DOWOLNE POLECENIA?

NIE.

Polecenia określonego zachowania się muszą pozostawać w granicach uprawnień ustawowych i służyć realizacji zgodnych z prawem czynności.

Dotyczy to również poleceń:

• przejścia w inne miejsce,
• odsunięcia się,
• zmiany położenia,
• wykonania określonej czynności podczas interwencji.

Polecenie powinno mieć podstawę prawną oraz pozostawać w związku z uzasadnionym celem służbowym.

Możesz zapytać o podstawę i cel wydanego polecenia.

8. CZY POLICJANT MOŻE CIĘ ZASTRASZAĆ LUB PONIŻAĆ?

NIE.

Policjant ma obowiązek szanować godność człowieka i przestrzegać praw obywatelskich.

Niedopuszczalne mogą być m.in.:

• poniżające komentarze,
• szyderstwa i obraźliwe wypowiedzi,
• bezpodstawne wywieranie presji,
• zachowania służące zastraszeniu obywatela,
• nieuzasadniona ingerencja w jego nietykalność i dobra osobiste.

Ocena, czy określone zachowanie narusza prawo, wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności interwencji.

Policjant nie jest zwolniony z obowiązku poszanowania godności obywatela podczas czynności służbowych.

Podstawa prawna: art. 14 ust. 3 i art. 15 ust. 6 ustawy o Policji oraz art. 30 Konstytucji RP.

9. KIEDY POLICJANT MOŻE UŻYĆ SIŁY FIZYCZNEJ?

Użycie siły musi mieć podstawę prawną i być uzasadnione okolicznościami.

Co do zasady przed zastosowaniem środków przymusu bezpośredniego policjant powinien:

1. Wezwać osobę do zachowania zgodnego z prawem.

2. Uprzedzić ją o zamiarze użycia przymusu.

Ustawa przewiduje jednak wyjątki, w szczególności związane z bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub wolności.

Środki przymusu muszą być niezbędne i proporcjonalne do zagrożenia.

Samo milczenie, spokojne stanie czy zadawanie pytań o podstawę prawną nie uzasadniają automatycznie użycia siły.

Podstawa prawna: art. 6, art. 11 i art. 34 ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej.

10. CO W PRZYPADKU BEZPRAWNEGO UŻYCIA SIŁY?

Funkcjonariusz nie uzyskuje prawa do stosowania przemocy tylko dlatego, że wykonuje obowiązki służbowe.

Bezprawne użycie siły może podlegać ocenie m.in. na gruncie:

• art. 217 k.k.,
• art. 231 § 1 k.k.,

zależnie od charakteru zdarzenia i spełnienia ustawowych znamion czynu zabronionego.

CZY MOŻNA WYRWAĆ SIĘ Z BEZPRAWNEGO UCHWYTU?

Odpowiedź zależy od konkretnych okoliczności.

Samo stwierdzenie nieprawidłowości podczas legitymowania nie daje automatycznie prawa do fizycznego przeciwstawienia się policjantowi.

Jeżeli funkcjonariusz dokonuje bezprawnego zamachu na dobra chronione prawem, może powstać zagadnienie obrony koniecznej, ocenianej według art. 25 k.k.

Każdorazowo znaczenie mają:

• charakter zagrożenia,
• sposób działania funkcjonariusza,
• proporcjonalność reakcji obywatela.

Nie podejmuj fizycznej konfrontacji. Domagaj się wyjaśnienia podstawy czynności i zabezpieczaj dowody ewentualnych naruszeń prawa.

11. JESTEŚ OSOBĄ STARSZĄ, CHORĄ LUB W SZCZEGÓLNEJ SYTUACJI?

Poinformuj policjanta o swoim stanie zdrowia, trudnościach w poruszaniu się lub innych szczególnych potrzebach.

Możesz poprosić o:

• pomoc medyczną,
• kontakt z osobą bliską,
• odpowiednie uwzględnienie Twojego stanu zdrowia podczas czynności.

Funkcjonariusz powinien wykonywać czynności z poszanowaniem Twojej godności, odpowiednio uwzględniając stan zdrowia i sytuację.

12. CO ZROBIĆ, GDY POLICJANT PRZEKRACZA UPRAWNIENIA?

1. Zachowaj spokój.

2. Zapisz dane funkcjonariusza, miejsce i godzinę interwencji.

3. W miarę możliwości zgodnie z prawem nagraj przebieg zdarzenia.

4. Zabezpiecz nagrania i dane świadków.

5. W razie obrażeń skorzystaj z pomocy medycznej i zadbaj o dokumentację.

6. Złóż zażalenie na sposób przeprowadzenia legitymowania do właściwego miejscowo prokuratora.

7. W razie podejrzenia popełnienia przestępstwa możesz złożyć zawiadomienie do właściwego organu.

Policjant ma obowiązek udokumentować legitymowanie, w tym jego czas, miejsce i przyczynę.

Podstawa prawna: art. 15 ust. 7 ustawy o Policji oraz § 7 rozporządzenia z dnia 8 listopada 2023 r.

13. JAK I GDZIE ZŁOŻYĆ ZAŻALENIE NA LEGITYMOWANIE?

Podstawa prawna: art. 15 ust. 7 ustawy o Policji. Na sposób prowadzenia czynności legitymowania przysługuje zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora.

1. GDZIE? Do prokuratora właściwego dla miejsca, w którym przeprowadzono legitymowanie (zazwyczaj prokuratura rejonowa). Pismo można złożyć w biurze podawczym właściwej prokuratury albo przesłać pocztą. Zachowaj potwierdzenie złożenia.

3. CO WSKAZAĆ? Datę, godzinę, miejsce, przebieg czynności, dane policjantów (jeśli znane), przyczynę podaną przez funkcjonariusza, konkretne uchybienia i żądanie ich zbadania.

4. JAKIE DOWODY? Dołącz własne nagrania i dane świadków; wnieś o zabezpieczenie nagrań z kamer nasobnych, radiowozu lub monitoringu oraz zapisów dokumentujących legitymowanie.

5. O CZYM POLICJANT MUSI POUCZYĆ? Po zakończeniu legitymowania powinien ustnie poinformować o prawie zażalenia do właściwego miejscowo prokuratora (§ 2 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r.).

14. JAK ZABEZPIECZYĆ DOWODY, GDY POLICJANT KRZYCZY LUB PRZEKRZYKUJE OBYWATELA?

Jeżeli funkcjonariusz podnosi głos, przekrzykuje Cię, przerywa wypowiedzi lub odmawia spokojnego wskazania przyczyny czynności, zadbaj o dowody przebiegu interwencji.

1. NAGRYWAJ SAM – co do zasady można rejestrować publiczną interwencję dla celów dowodowych, bez utrudniania pracy Policji. Zachowaj oryginalny plik bez montażu.

2. POPROŚ O ŚWIADKA – zwróć się do osoby postronnej o obecność, obserwowanie i nagrywanie przebiegu czynności. Możesz zgłosić tę prośbę również policjantowi.

3. POWIEDZ SPOKOJNIE: „Proszę o wskazanie rzeczywistej przyczyny legitymowania. Proszę umożliwić osobie postronnej obserwowanie i nagranie interwencji. Samodzielnie utrwalam jej przebieg dla celów dowodowych”.

4. ZAPISZ DANE – stopień, imię i nazwisko policjanta, numer identyfikacyjny, godzinę, miejsce, numery radiowozów i dane osób obecnych, w miarę możliwości.

5. WAŻNE OGRANICZENIE – obywatel nie ma bezwzględnego prawa do wstrzymania legitymowania do czasu przybycia wskazanego przez siebie świadka. Nagranie nie może utrudniać czynności; jego późniejsza publikacja podlega odrębnej ocenie prawnej.

ZAPAMIĘTAJ!

Sam udział w pokojowym zgromadzeniu nie jest podstawą do automatycznego legitymowania.

Policja musi działać na podstawie i w granicach prawa.

Masz prawo żądać podania rzeczywistej przyczyny legitymowania.

Masz prawo domagać się poszanowania swojej godności.

Masz prawo kwestionować nieprawidłowe działania funkcjonariuszy.

Zachowaj spokój. Znaj swoje prawa. Reaguj na nieprawidłowości.

STOWARZYSZENIE VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI