Miesiąc: październik 2026

LEGAL AND FACTUAL SUBMISSION BY DR MICHAŁ SKWARZYŃSKI, MEMBER OF THE VERITAS ET IUS ASSOCIATION – IN SERVICE OF THE NATION
POKAŻ TREŚĆ
on statutory safeguards governing the election of judges of the Constitutional Tribunal, the role of the President of the Republic in the oath-taking process, and other judicial appointments

ATTORNEY-AT-LAW PhD MICHAŁ SKWARZYŃSKI

Law Office

27/6 Narutowicza Street

20-004 Lublin, Poland

www.adw.org.pl tel. 600-500-885 mail: michal.skwarzynski@gmail.com

Bank account with Pekao S.A: 92 1950 0001 2006 0403 3653 0002

Lublin, 29/09/26

OPINION NO. 1294/2026

European Commission for Democracy through Law

(Venice Commission of the Council of Europe)

Ms Marta Cartabia

President of the Venice Commission through Ms Simona Granata-Menghini

Director and Secretary of the Venice Commission

Council of Europe

Avenue de l’Europe

F-67075 Strasbourg Cedex, France

LEGAL AND FACTUAL SUBMISSION

on statutory safeguards governing the election of judges of the Constitutional Tribunal, the role of the President of the Republic in the oath-taking process, and other judicial appointments

Purpose of the submission. This submission provides factual and legal material relevant to Opinion No. 1294/2026 on the powers of the President in the context of the oath-taking of judges of the Constitutional Tribunal and of other judicial appointments. It is not an individual complaint to the Venice Commission. The course of my own candidacy is presented as a documented case study of a procedure whose defects have systemic significance.

I. Requests to the Venice Commission

I respectfully request that the Venice Commission accept this submission and take it into account when preparing Opinion No. 1294/2026. According to the official list of ongoing opinions, checked on 29 September 2026, this is the only opinion currently pending before the Venice Commission that directly concerns Poland. If, however, the issues set out below are separated into a follow-up opinion or another directly related procedure concerning the Constitutional Tribunal or judicial appointments in Poland, I ask the Commission, insofar as its procedural rules permit, to treat this submission as material for that analysis as well.

In particular, I ask the Venice Commission to:

1. assess the President’s power to receive the oath not in isolation, but together with the quality, lawfulness and verifiability of the preceding parliamentary procedure;

2 . obtain from the Sejm of the Republic of Poland and examine the full transcript or verbatim record of Sitting No. 141 of the Justice and Human Rights Committee of 12 March 2026 and, if possible, the complete audiovisual recording of that sitting and the verbatim record of the plenary sitting of 13 March 2026;

3. take account of the fact that the candidates’ hearing ended late in the evening and the vote took place the following day, giving the Committee’s oral report to the plenary particular informational importance; the omission of my candidacy from that report, despite the Committee’s favourable opinion, was not a neutral clerical error and may have deprived the full chamber of knowledge that an opposition-supported civilsociety candidate had passed the Committee’s substantive assessment;

4 . recognise the need for a statutory, transparent, equal and non-arbitrary framework governing the entire procedure for the election of judges of the Constitutional Tribunal, including time limits, supporting documents, verification of eligibility, hearings, the content of the Committee’s opinion, presentation to the plenary, the connection between candidates and specific vacancies, and remedies;
- recommend a mechanism ensuring the pluralism and broad representativeness of the constitutional court, in particular a qualified-majority requirement coupled with a properly designed anti-deadlock mechanism;
- recognise that the President may serve as a keystone of constitutional security: not as a political body empowered to reselect candidates, but as the final constitutional safeguard against an irreversible assumption of office where there are specific, objective and serious doubts concerning the lawfulness of the election, compliance with eligibility requirements, or state security;
- at the same time define strict limits on that role: any postponement of the oath-taking must be exceptional, based on identifiable facts and legal rules, reasoned, proportionate, limited to the time necessary for verification, and subject to prompt legal review;
- . take account of the parallel proceedings in Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26, and Dziurda and Others v. Poland, application no. 17392/26, including the need to preserve the status quo and the rights of all participants in the same procedure without determining the merits on the basis of an interim measure;
- . consider the subsequent election of Maciej Berek as a judge of the Constitutional Tribunal as a further example of the need for objective rules governing verification of qualifications, independence and institutional conflicts;
10. formulate a standard common to every parliamentary majority and every President, irrespective of their political affiliation, so that the law does not legitimise the policy of “Now Us” (“Teraz My”).

II. Scope of the Venice Commission’s current review and the nature of this submission

The Venice Commission’s official website identifies case No. 1294/2026 as an opinion on the powers of the President in the context of the oath-taking of judges of the Constitutional Tribunal and of other judicial appointments. The request was made by the Chairperson of the Monitoring Committee of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe. On 15 and 17 September 2026, the Commission held online meetings with, among others, the Chancellery of the President, representatives of the parliamentary majority and opposition, the Ministry of Justice, the Constitutional Tribunal, the National Council of the Judiciary, the Commissioner for Human Rights, civil-society organisations and professional associations. The draft is scheduled for consideration at the plenary session of 9–10 October 2026.

The scope of the opinion does not permit the receipt of the oath to be analysed as an isolated ceremonial act. If the preceding procedure does not provide for statutory verification of the most important eligibility requirements, does not resolve serious information concerning a candidate, does not ensure equal presentation of candidates, and allows one majority to accumulate several vacancies, the question of the President’s role becomes a question about a constitutional safeguard. Conversely, where the parliamentary procedure is lawful, transparent, pluralistic and reviewable, the permissible scope of presidential intervention narrows accordingly. The two levels form a single constitutional system.

The Venice Commission expressly states that it has no mandate to deal with individual complaints. I therefore do not ask it to find a violation of my rights or to alter the result of the vote. I present my own case as a documented test of the rules in operation: a candidate outside the majority’s agreed slate, nominated by opposition MPs, participated in the same hearing and received a favourable Committee opinion, but was then omitted from the Committee’s oral report to the full chamber. That case reveals a systemic gap more accurately than an abstract description.

III. Chronology of the procedure of 12 and 13 March 2026

At Sitting No. 141 of the Sejm Justice and Human Rights Committee on 12 March 2026, eight candidacies for six judicial vacancies were considered. Seven candidates were present. The sitting began at 5.05 p.m. and ended at approximately 9.35 p.m. The verbatim record notes that candidates were notified by email less than twenty-four hours before the sitting, while civil-society organisations that had previously sought to participate were informed that they would be admitted approximately forty minutes before the sitting began. A motion to adjourn was rejected.

Despite those conditions, a lengthy and substantive hearing took place. Candidates answered questions concerning their understanding of the Constitution, the status of the Tribunal, independence, the relationship with European law, judicial terms of office and vacancies. The answers differentiated the candidates and showed whether declared qualifications translated into an ability to address concrete constitutional problems. For that reason, the full record cannot be replaced by the Committee’s decision or a summary notice.

My candidacy was submitted by a group of opposition MPs as a civil-society candidacy. I participated in the hearing, answered questions, and presented my position on the individual nature of nine-year judicial terms, the need to fill vacancies in a timely manner, pluralism and the desirability of candidates capable of attracting broad support. The Committee issued a favourable opinion on my candidacy.

On the following day, 13 March 2026, the sponsoring MP presented my candidacy at the plenary sitting. The Committee rapporteur then reported the Committee’s position and listed the candidates who had received favourable opinions, but omitted my name. At the same time, he expressly mentioned the candidate who had received an unfavourable opinion. Only immediately before the votes did the Marshal of the Sejm state the complete list of candidates who had received favourable opinions, including my name. The vote on my candidacy took place at 1.37 p.m. I received 172 votes in favour, 253 against and four abstentions and was therefore not elected.

I do not contend that my candidacy was never presented, that it was not put to a

vote, or that the Marshal announced an inaccurate list. The complaint is narrower but constitutionally more serious: the Committee rapporteur failed to communicate to the full chamber the complete outcome of the body that had concluded its substantive examination of the candidates only several hours earlier.

IV. Informational effect of omitting the favourable opinion on a civil-society candidate

The substance of this complaint is not formalism about the order in which names were read. The Committee concluded its work late in the evening after more than four hours of hearings. The plenary vote took place in the early afternoon of the following day. Approximately sixteen hours, including the night, separated the end of the hearing from the vote. There were no realistic conditions in which each of the 460 MPs could independently study the entire transcript or recording, the candidates’ answers and the Committee’s voting record.

In those circumstances, the Committee’s oral report performed an essential function for an informed plenary debate. It was the only common communication made to the entire chamber whose natural purpose was to convey, concisely and faithfully, which candidates had passed the Committee’s assessment. In particular, only that report could make all MPs aware of a politically and constitutionally significant fact: a civil-society candidate nominated by the opposition and outside the slate agreed by the majority had received a favourable opinion following a public hearing.

That information could have opened a different debate. MPs could have asked why an opposition-supported candidate had received a favourable Committee assessment; they could have examined his answers, requested a fuller presentation of his arguments, or considered him as a compromise candidate. The very fact that the political division had been crossed at Committee stage could have weakened the assumption that the plenary vote was merely to approve candidates belonging to the governing camp. It cannot now be proved that the result would certainly have been different. A fair-procedure standard does not, however, require certainty of a different outcome. It is enough that the defect deprived the chamber of information reasonably capable of affecting the scope of debate and the manner in which MPs voted.

The Marshal’s later reading of the complete list of favourable opinions, when the chamber was already proceeding to the individual votes, did not restore the lost function of the Committee report. Information delivered at the stage of technical management of voting is not equivalent to presenting the outcome of the Committee’s work at the stage reserved for evaluation and debate. Nor did the earlier presentation of my curriculum vitae by the sponsoring MP replace the information that my candidacy had acquired cross-party legitimacy through a favourable Committee opinion. A curriculum vitae reflects the position of the nominators; the Committee’s opinion records the outcome of parliamentary scrutiny.

The absence of statutory rules governing the minimum content of the report, equal presentation of every candidacy, and the consequences of an inaccurate report allows the result of a substantive hearing to be distorted at the final stage of communication with the electing body. This undermines equal access to public service, transparency, legitimate trust in the State, and the requirement that the Sejm exercise its constitutional power on an informed basis.

V. Absence of a statutory and verifiable selection procedure

The Constitution provides that the Constitutional Tribunal is composed of fifteen

judges elected individually by the Sejm for nine years from among persons distinguished by their knowledge of the law. The Act on the Status of Judges of the Constitutional Tribunal additionally requires a candidate to meet the requirements for appointment as a judge of the Supreme Court or the Supreme Administrative Court. Substantive eligibility requirements therefore exist. The problem is that the legislature has not created a procedure requiring those requirements to be demonstrated uniformly and reliably before the election. Section 2(2) of the Act on the Status of Judges of the Constitutional Tribunal refers the detailed requirements for a nomination and the procedure to the Rules of Procedure of the Sejm. Article 30(2) of those Rules requires a nomination to be accompanied by reasons, information about the candidate and the candidate’s consent to stand. As a general rule, the consent to stand is essentially the only statement required from the candidate. The law does not prescribe a uniform set of documents or declarations made subject to legal responsibility confirming, in particular, a university degree in law, the requisite length of professional experience, full public rights, absence of criminal convictions, irreproachable character, the absence of statutory impediments, conflicts of interest, obligations towards foreign entities, or other risks to independence and security.

This does not mean that the Sejm may lawfully appoint a person without a law degree. It means that the current procedure lacks a sufficient, uniform and prior mechanism designed to prevent such an appointment and to leave an auditable record of verification. In an extreme scenario, the Sejm could in fact adopt a resolution electing a person who did not meet the statutory requirements, and the defect might emerge only after the vote or after that person assumed office. The seriousness of the risk must be assessed not only by its probability but also by the irreversibility of its consequences. A Constitutional Tribunal judge receives a nine-year term and participates in decisions that are final and universally binding.

The same gap concerns national security. The law provides no standard procedure capable of excluding, before an election, serious foreign dependencies or activity on behalf of a foreign intelligence service. I do not allege that any person elected on 13 March 2026 was a spy. I use an extreme but constitutionally rational stress test: would the system be able to establish such a fact, lawfully, confidentially where necessary, and in a reviewable manner before the candidate assumed office? The present framework does not provide a sufficiently clear answer.

The legislation should specify at least the required documents and declarations, the verifying bodies, access to official registers, the candidate’s opportunity to explain discrepancies, protection of sensitive information, the degree to which verification results are public, liability for false declarations, the procedure following the emergence of new information, and a remedy capable of preserving the status quo temporarily. Matters of such constitutional importance cannot depend on ad hoc practices of the Presidium of the Sejm, a committee or parliamentary groups.

VI. The Blue Cards procedure as a test of the missing fact-finding mechanism

During the plenary debate of 13 March 2026, MP Witold Tumanowicz stated that troubling information had been received concerning at least one candidate. He asked whether all candidates satisfied the requirement of irreproachable character and whether it had been verified that none of them had been subject to the “Blue Cards” domesticviolence procedure. This was a parliamentary question and a report of a concern, not evidence that a particular person had committed violence. The commencement of a “Blue Cards” procedure is neither a criminal conviction nor a final determination of responsibility.

For that very reason, the incident should be highlighted as evidence of a procedural gap.

Once serious information emerged, the system should have activated a predetermined process: determine whether it concerned any candidate; distinguish the existence of a procedure from an assessment of conduct; give the candidate an opportunity to explain; protect the data of third parties and alleged victims; and provide the electing body with a verified result rather than a rumour. The vote nevertheless proceeded without any visible statutory mechanism for that verification.

For a constitutional court, the requirement of irreproachable character cannot be either an empty formula or an instrument of insinuation. The lack of a procedure harms both sides: it may admit to office a person who does not meet the standard, or it may unjustifiably destroy a candidate’s reputation. A statutory verification process simultaneously protects institutional credibility, candidates’ rights and the rights of potential victims.

VII. Personal data protection and the mismatch between broad processing and insufficient verification

The selection procedure requires the collection, analysis, publication and retention of candidates’ data. This concerns not only professional curricula vitae but also information about legal views, public activity, affiliations, conflicts of interest and circumstances touching on private life. Article 51 of the Constitution requires the rules and procedure for the collection and disclosure of information by public authorities to be laid down by statute. The GDPR requires a clear legal basis, purpose limitation, proportionality, data minimisation and appropriate safeguards.

The Act on the Status of Judges of the Constitutional Tribunal does not define the categories of data, the purposes and stages of processing, retention periods, publication, access, rectification, protection of special-category data, or the treatment of information about persons considered as potential candidates but ultimately not nominated. A candidate consents to stand but does not make a separate standardised declaration concerning the scope of data publication and is not provided with a statutory account of the full dataprocessing cycle.

I do not contend that consent within the meaning of the GDPR must be the legal basis for processing by the Sejm; a legal obligation or a task carried out in the public interest may provide that basis. In that event, however, the law itself should clearly define the scope, purpose and safeguards. Consent to stand cannot replace the statutory basis for processing. A paradox arises: the State discloses and assesses extensive personal data without a complete protective framework, while at the same time failing to require standard declarations and evidence concerning the elementary conditions for holding office.

VIII. Individual judicial terms, accumulation of vacancies and the risk of institutional capture

Article 194(1) of the Constitution requires judges to be elected individually for nine-year terms. In 2026, a single procedure concerned six vacancies. Candidates were put to separate, successive votes, and I therefore do not describe the process as a single block vote. The defect lies elsewhere: candidates were not linked in advance and unambiguously to specific vacancies, their dates and individual terms, while the prolonged failure to fill vacancies accumulated the power of one majority to shape a substantial part of the Tribunal.

An individual term is not merely a technical statement of the length of office. It is a mechanism that distributes changes in the court’s composition over time and limits the possibility of one election winner taking control of the institution at a single political moment. The deliberate or tolerated accumulation of vacancies, followed by their simultaneous filling, weakens that function. Each vacancy should be identified and filled in due time, and every candidate should know the specific office for which he or she is standing.

Otherwise, the policy of “Now Us” emerges: the previous majority filled the court with its candidates, so the new majority considers itself entitled to fill accumulated seats with its own package. A change of actors does not cure the rule. The constitutional standard must operate in the same way when the majority’s views coincide with mine and when they do not.

IX. Pluralism and representativeness of the constitutional body

The Constitutional Tribunal is not a delegation of parliamentary groups, and its judges cannot represent political parties after their election. It does not follow, however, that the selection procedure may disregard the pluralism of society and the Sejm. The Republic is the common good of all citizens, and a constitutional court should be capable of earning the trust of those who do not support the current majority. Representativeness in the constitutional sense means diversity of professional paths, legal traditions, experience and constitutional outlook, while preserving the complete independence of each judge.

In its 2024 opinion, the Venice Commission reiterated its recommendation that Constitutional Tribunal judges be elected by a qualified majority combined with an effective anti-deadlock mechanism. Such an arrangement compels the search for candidates capable of crossing the boundary of one coalition. My candidacy demonstrated that a substantive hearing may produce a result extending beyond the origin of the nomination: although supported by the opposition, it received a favourable Committee opinion. That made faithful communication of this fact to the full chamber all the more important.

An anti-deadlock mechanism must not reward a party that deliberately refuses dialogue or accumulates vacancies. It should include mandatory and public negotiation stages, a repeated hearing, reasons for rejecting candidates and, where appropriate, a gradually adjusted threshold, but not an automatic return to a simple majority after merely formal conditions have been met.

X. The President as a keystone of constitutional security

The President’s constitutional position does not permit him to be reduced either to a political reviewer of every election by the Sejm or to a notary required to confirm every act irrespective of an obvious defect. Article 126 of the Constitution entrusts the President with safeguarding observance of the Constitution and the sovereignty and security of the State. In the oath-taking process for a Constitutional Tribunal judge, the President may act as a keystone of constitutional security: the point at which a serious and objective defect disclosed before the assumption of office can be held in abeyance for the time needed for its lawful resolution.

That role is particularly important where the Sejm has no statutory procedure for verifying documents, criminal-record status, irreproachable character, actual professional experience, conflicts of interest and counter-intelligence risks. If the State does not systematically verify even basic conditions, completely depriving the President of any ability to respond would create a dangerous gap. In an extreme case, an absolute duty to receive the oath immediately could be understood as requiring admission to office of a person lacking the required qualifications, or a person acting for a foreign state, before any authority had examined credible information. Such automatism serves neither the separation of powers nor national security.

Conversely, the concept of a keystone cannot legitimise an unrestricted veto, a test of political sympathy, or indefinite obstruction of a lawfully elected person. The President should identify the specific legal rule and factual concern, enable prompt clarification, act only for the time reasonably necessary, and respect the outcome of the proper review. The standard must distinguish review of legality and security from a renewed assessment of the merits of a candidate.

In its judgment of 12 May 2026 in case K 3/26, the Constitutional Tribunal held that an interpretation of section 4(1) of the Act on the Status of Judges of the Constitutional Tribunal imposing an absolute obligation to receive the oath from every person elected by the Sejm was incompatible with Article 126 in conjunction with Article 2 of the Constitution. The Tribunal’s communiqué emphasised that the situation must be exceptional, objective and unequivocal and that any delay could last only for the time reasonably necessary to clarify the doubts. Irrespective of disputes concerning the present Tribunal, that reasoning identifies a genuine systemic problem which the Venice Commission should address by a standard capable of surviving changes in institutional office-holders.

XI. Relationship between Dziurda and Others and Skwarzyński v. Poland

On 6 May 2026, the European Court of Human Rights announced an interim measure in Dziurda and Others v. Poland, application no. 17392/26, concerning four persons elected on 13 March 2026. The measure was provisional and, as the Court’s press release expressly stated, did not prejudge either the admissibility or the merits of the application. Protection afforded to one group of participants cannot be interpreted as a final determination of the lawfulness of the entire procedure or as extinguishing the rights of another candidate.

In Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26, and in my subsequent request, I explained that both cases arose from the same procedure, the same Committee and Sejm decisions, and competing claims concerning their effects. I requested joinder under Rule 42 of the Rules of Court, or alternatively coordinated or parallel examination, and, in the further alternative, leave to intervene as a third party. The object is not to deprive the applicants in Dziurda of protection, but to prevent an interim measure concerning one part of the events from effectively determining the rights of a person whose arguments the Court has not yet examined.

Consistency requires preservation of the status quo until the competent bodies have examined both the claims of the elected persons and the complaints concerning unequal treatment, the statutory basis of the procedure, individual judicial terms, verification of qualifications and data protection. Interim protection should prevent irreversible effects, not create them in favour of one side of the dispute.

XII. Legal review cannot be replaced by executive action creating facts on the ground

On 14 July 2026, in connection with a dispute about the participation of some persons elected on 13 March in the General Assembly of Judges of the Constitutional Tribunal, police officers and a prosecutor entered the premises of the Tribunal. I do not claim that physical violence or coercive measures were used. The constitutional significance already lies in the involvement of authorities equipped with coercive and investigative powers in an unresolved dispute concerning the composition of the constitutional court.

On 17 July 2026, the Prime Minister, when asked about the possibility of a forceful takeover of the Tribunal, described the incident as the beginning of the Government’s actions and announced the use of all available means. That statement does not by itself prove that an instruction had been issued or that physical force was planned. In conjunction with the earlier intervention, however, it creates an objective risk that a legal dispute will be determined through faits accomplis before the judicial proceedings and the Venice Commission’s review have been completed.

The legalist argument emphasised in the materials of the Ad Vocem Association remains fully relevant: the police and prosecution authorities should not replace a court in determining an unresolved constitutional issue. The Veritas et Ius perspective, in turn, stresses that the requirement of a tribunal established by law encompasses the integrity of the entire appointment process, not merely the formal existence of a parliamentary resolution. Both approaches lead to the same conclusion: the dispute should be resolved through law and independent review, not by political declarations or institutional coercion.

XIII. Subsequent election of Maciej Berek

On 4 September 2026, the Sejm elected Maciej Berek as a judge of the Constitutional Tribunal by 226 votes, where the required majority was 219. His candidacy was submitted in Sejm Paper No. 3006, and the Justice and Human Rights Committee issued a favourable opinion on 3 September. From 13 December 2023 he had served as a Minister and member of the Council of Ministers, coordinating, among other matters, the legislative process and the Government’s co-operation with Parliament.

A previous political or governmental office cannot automatically disqualify a lawyer. Direct transition from the office of a serving minister to the constitutional court nevertheless requires particularly transparent scrutiny of distance from the executive, potential conflicts and the capacity to sit in cases concerning measures prepared or coordinated by that Government. Election by the governing coalition’s simple majority may create objective concerns about perceived independence, even if it does not prove a personal lack of independence.

The dispute concerning this candidacy also revealed divergent assessments of whether the documents produced sufficiently established the required period of legal practice. The Chancellery of the President questioned the sufficiency of certain certificates, while representatives of the professional association took the opposite view. I do not determine that issue here. The dispute confirms, however, that the required evidence, the method of calculating professional practice and the body competent to conduct final verification should be prescribed by statute in advance rather than developed only after an election.

The legal framework should also regulate the consequences of potential constitutional liability before the Tribunal of State of a person who moves directly from ministerial office to the Constitutional Tribunal. I do not allege that Maciej Berek committed a constitutional offence. I identify a normative conflict: the constitutional model should answer in advance whether and how proceedings concerning earlier governmental activity affect the performance of the office of Constitutional Tribunal judge.

XIV. Other judicial appointments and the need for the same neutral standard

The scope of Opinion No. 1294/2026 also covers other judicial appointments. The material submitted to the Commission should therefore lead to a standard broader than the dispute concerning four oaths. Decisions on appointment, secondment, termination of a secondment or an administrative judicial function should be based on pre-established objective criteria, contain reviewable reasons and avoid creating an appearance of retaliation for standing in an election or expressing legal views.

The submitted materials describe the case of Judge Gudowski: after favourable assessments of his work, the continuation of his secondment was announced, but the decision was subsequently reversed after the results of elections to the National Council of the Judiciary showed that he had received 919 votes as an independent candidate. The sequence of events alone does not prove a retaliatory motive. It does, however, justify questions about objective criteria, documentation of the decision-making process and an effective remedy. A neutral procedure is what makes it possible to distinguish a lawful change of assessment from a political response.

The standard should bind every Minister of Justice, including one who previously sought protection before the European Court of Human Rights. Past experience of a violation does not create immunity from the duty to act lawfully. The rule of law consists in applying the same rules to opponents and allies.

XV. European standard of a tribunal established by law and integrity of the appointment process

In Guðmundur Andri Ástráðsson v. Iceland, the Grand Chamber of the European Court of Human Rights held that the right to a tribunal established by law encompasses the judicial appointment process and that an alleged violation must be assessed by reference to the manifest nature and gravity of the breach, the object of the rule violated and the effectiveness of domestic review. In Xero Flor w Polsce sp. z o.o. v. Poland, the Court applied that standard to the Constitutional Tribunal. These judgments do not establish that every procedural error automatically invalidates an election. They do establish that essential appointment rules must be real, foreseeable and enforceable.

Parliamentary involvement in the election of constitutional judges is not in itself contrary to the Convention. A political body may exercise an appointment power where the law limits arbitrariness and ensures substantive assessment, pluralism, transparency and effective responses to serious defects. The danger arises when the majority simultaneously determines the practice, controls the timetable, accumulates vacancies, elects its own slate and decides which information from the hearing reaches the full chamber.

These principles accord with the arguments attributed in the available materials to Veritas et Ius and Ad Vocem: the former perspective emphasises the integrity of appointments, pluralism and the tribunal-established-by-law requirement; the latter stresses legality, the prohibition on replacing judicial proceedings with executive action and the need not to determine the merits through an interim measure. This submission combines both approaches in a single procedural model.

XVI. Minimum model for reform

In my submission, the Venice Commission should recommend that legislation, rather than only the Rules of Procedure of the Sejm or parliamentary practice, prescribe at least the following elements:
- precise identification of each vacancy, the date on which it arose, and the individual judicial term for which the candidate is nominated;
- reasonable time limits for nomination, publication of documents, civil-society participation, the hearing and MPs’ consideration of the outcome, which cannot be shortened arbitrarily;
- a uniform set of documents and declarations concerning legal education, professional experience, public rights, criminal-record status, irreproachable character, conflicts, dependencies and statutory impediments, backed by liability for false statements;
- a proportionate integrity and security-vetting procedure protecting classified information, candidates’ rights and third-party data;
- clear rules for responding to information such as the assertion concerning a “Blue Cards” procedure: verification, a hearing, distinction between suspicion and established fact, and no vote before the necessary checks have been completed;
- statutory rules on personal-data processing, including scope, legal basis, purpose, publication, retention, access, rectification and safeguards for sensitive data;
- a public hearing governed by equal rules, with an opportunity for questions from the majority, opposition, Commissioner for Human Rights, professional associations and civil society;
- a duty to adopt and promptly publish a complete, candidate-specific Committee opinion setting out its essential reasons;
- a minimum required content for the plenary report and a duty to present every candidacy equally, including an unambiguous statement of the result of the Committee’s assessment;
- sufficient time between publication of the Committee materials and the plenary debate for all MPs to consider them genuinely;
- a qualified-majority requirement and an effective anti-deadlock mechanism that does not reward obstruction;
- a legal remedy capable of examining a serious procedural violation before irreversible effects occur;
- an exceptional, reasoned and time-limited power of the President to postpone receipt of the oath where there is an objective concern about legality or security, coupled with immediate referral for appropriate review;
- a prohibition on using the police, prosecution authorities or other executive instruments to determine a person’s status in practice before the proper proceedings have ended.
XVII. Conclusions

The dispute over oath-taking is the consequence of an earlier gap. The Sejm may vote on a candidate for the most important constitutional court although the law does not require a coherent package of evidence and declarations concerning legal education, professional experience, criminal-record status, irreproachable character, conflicts and security. The candidate principally submits consent to stand. At the same time, the Sejm processes and publishes extensive candidate data without a complete statutory framework protecting those data. The proportions are reversed: the system provides neither sufficient verification of eligibility for office nor sufficient protection of the individual.

The “Blue Cards” issue demonstrates the defect particularly clearly. Serious public information emerged concerning the statutory standard of irreproachable character, but the law did not provide a process for verifying it. The information must not itself be treated as a judgment. Nor may the electing body pretend that no clarification is required. Only a prior, statutory and impartial process protects the Tribunal, the candidate and potential victims at the same time.

My candidacy revealed another dimension of the same arbitrariness. Following a lengthy hearing, the Committee issued a favourable opinion on a civil-society candidate nominated by the opposition. The sitting ended late in the evening and the vote took place the next day. MPs had no realistic opportunity to study the full material independently. The oral report was therefore the only common moment at which the full chamber could learn that a candidate outside the majority’s slate had received a favourable Committee assessment. Omitting that candidacy may have closed off a debate that could otherwise have included consideration of a compromise candidate. I do not claim that the result would certainly have been different. I submit that the Sejm was deprived of information reasonably capable of influencing its decision.

In such an under-regulated system, the President serves as a keystone of constitutional security. The President cannot become a political competitor of the Sejm, but neither should he be compelled to receive an oath automatically in the face of an objective, serious and unresolved defect. This applies both to lack of qualifications and to an extreme threat to national security, including credible information that a person is acting for a foreign intelligence service. Any postponement must be exceptional, reasoned, proportionate, time-limited and reviewable.

A pluralistic constitutional court will not be created by replacing one group of “our” judges with another. The “Now Us” policy produces successive cycles of delegitimisation. The solution is a procedure that requires agreement beyond the governing majority, protects individual judicial terms, treats candidates equally, discloses the complete outcome of their assessment and prevents any institution from creating irreversible facts before review is complete.

I therefore renew my request that the Venice Commission examine the full transcript or verbatim record of Sitting No. 141 of the Justice and Human Rights Committee of 12 March 2026. It is not sufficient to read the list of candidates and the voting results. The candidates’ answers, the manner in which the hearing was conducted, the objections raised, the timing of notifications, the outcome of the Committee’s assessment and the subsequent plenary report are necessary to determine whether the procedure was genuine, transparent, substantive and equal.

The Venice Commission can propose a solution that is not a victory for either side in the present dispute, but a protection for future majorities, oppositions, Presidents, candidates and citizens. Only a standard neutral as to names and the current political alignment can rebuild trust in the Constitutional Tribunal as a common institution of the Republic.

Michał Skwarzyński, PhD, Advocate

Documents – annexes
1. Constitutional complaint of 15 June 2026, file no. Ts 161/26, including the request for an interim order and subsequent letters to the President of the Constitutional Tribunal.
2. Application to the European Court of Human Rights in Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26, including the request for interim protection.
3. The author’s amicus curiae submission in Dziurda and Others v. Poland, if submitted as a separate document.
4. Full record of Sitting No. 141 of the Justice and Human Rights Committee of 12 March 2026 and the verbatim record of the Sejm sitting of 13 March 2026.
Public sources and verification materials
10.10.2026
STANOWISKO INFORMACYJNO-PRAWNE CZŁONKA STOWARZYSZENIA VERITS ET IUS. W SŁUZBIE NARODOWI – DR. MICHAŁA SKWARZYŃSKIEGO
POKAŻ TREŚĆ
w sprawie ustawowych gwarancji wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, roli Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przy odbieraniu ślubowania oraz innych nominacji sędziowskich. Przedmiot stanowiska. Pismo przedstawia materiał faktyczny i prawny (w polskiej wersji językowej).

ADWOKAT dr MICHAŁ SKWARZYŃSKI

Kancelaria Adwokacka

ul. Narutowicza 27/6, 20-004 Lublin www.adw.org.pl

tel. 600-500-885 mail: michal.skwarzynski@gmail.com

nr konta w Pekao SA: 92 1950 0001 2006 0403 3653 0002

Lublin, 29 września 2026 roku

Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo (Komisja Wenecka Rady Europy)

Pani Marta Cartabia Prezes Komisji Weneckiej

za pośrednictwem Pani Simony Granata-Menghini

Dyrektor i Sekretarz Komisji Weneckiej

Council of Europe

Avenue de l’Europe F-67075 Strasbourg Cedex, France

STANOWISKO INFORMACYJNO-PRAWNE

w sprawie ustawowych gwarancji wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, roli Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przy odbieraniu ślubowania oraz innych nominacji sędziowskich

Przedmiot stanowiska. Pismo przedstawia materiał faktyczny i prawny istotny dla opinii nr 1294/2026, dotyczącej kompetencji Prezydenta w kontekście ślubowania sędziów Trybunału Konstytucyjnego i innych nominacji sędziowskich. Nie jest skargą indywidualną do Komisji Weneckiej. Indywidualny przebieg mojej kandydatury służy jako udokumentowane studium działania procedury, której wady mają znaczenie systemowe.

I. Wnioski kierowane do Komisji Weneckiej

Zwracam się o przyjęcie niniejszego stanowiska i wykorzystanie go przy opracowaniu opinii nr 1294/2026. Według oficjalnego wykazu spraw w toku, sprawdzonego na dzień 29 września 2026 r., jest to jedyna aktualnie prowadzona przez Komisję Wenecką opinia odnosząca się bezpośrednio do Polski. Jeżeli jednak przedstawione zagadnienia zostaną wyodrębnione w opinii uzupełniającej albo w innym bezpośrednio powiązanym postępowaniu dotyczącym Trybunału Konstytucyjnego lub nominacji sędziowskich w Polsce, proszę — w granicach zasad proceduralnych Komisji — o potraktowanie tego pisma także jako materiału do takiej analizy.

W szczególności zwracam się o:
1. ocenę kompetencji Prezydenta do odebrania ślubowania nie w oderwaniu, lecz łącznie z jakością, legalnością i weryfikowalnością poprzedzającej tę czynność procedury sejmowej;
2. uzyskanie od Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i zapoznanie się z pełnym protokołem lub transkrypcją posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka nr 141 z 12 marca 2026 r., a także — w miarę możliwości — z pełnym nagraniem tego posiedzenia oraz stenogramem posiedzenia plenarnego z 13 marca 2026 r.;
3. . uwzględnienie, że wysłuchanie kandydatów zakończyło się późnym wieczorem, a głosowanie odbyło się już następnego dnia, przez co ustne sprawozdanie Komisji na posiedzeniu plenarnym miało szczególne znaczenie informacyjne; pominięcie w nim mojej kandydatury, mimo pozytywnej opinii Komisji, nie było neutralną omyłką, lecz mogło ograniczyć wiedzę całej Izby o kandydacie społecznym popartym przez opozycję, który przeszedł merytoryczną ocenę Komisji;
4. . stwierdzenie potrzeby ustawowego, transparentnego, równego i niearbitralnego uregulowania całej procedury wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, w tym terminów, dokumentów, weryfikacji wymogów, wysłuchania, treści opinii Komisji, prezentacji na forum Sejmu, powiązania kandydatur z konkretnymi wakatami oraz środków ochrony;
5. rekomendowanie mechanizmu zapewniającego pluralizm i szeroką reprezentatywność sądu konstytucyjnego, w szczególności kwalifikowanej większości połączonej z odpowiednio skonstruowanym mechanizmem przeciwdziałania impasowi;
6. uznanie, że Prezydent może pełnić funkcję zwornika bezpieczeństwa ustrojowego: nie politycznego organu ponownej selekcji kandydatów, ale ostatniego konstytucyjnego zabezpieczenia przed nieodwracalnym objęciem urzędu w razie konkretnych, obiektywnych i poważnych wątpliwości co do legalności wyboru, spełnienia warunków albo bezpieczeństwa państwa;
7. jednoczesne wyznaczenie ścisłych granic tej roli: wstrzymanie odebrania ślubowania powinno być wyjątkowe, oparte na możliwych do wskazania faktach i normach, uzasadnione, proporcjonalne, ograniczone do czasu koniecznego dla weryfikacji oraz poddane szybkiej kontroli prawnej;
8. uwzględnienie znaczenia równoległych postępowań Skwarzyński przeciwko Polsce, skarga nr 27956/26, oraz Dziurda i inni przeciwko Polsce, skarga nr 17392/26, w tym konieczności ochrony status quo i praw wszystkich uczestników tej samej procedury bez przesądzania meritum na podstawie środka tymczasowego;
9. uwzględnienie późniejszego wyboru Macieja Berka na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego jako dalszego przykładu potrzeby obiektywnych reguł weryfikacji kwalifikacji, niezależności i konfliktów instytucjonalnych;
10. sformułowanie standardu wspólnego dla każdej większości parlamentarnej i każdego Prezydenta, niezależnie od ich barw politycznych, tak aby prawo nie legitymizowało polityki «Teraz My».
II. Zakres aktualnej analizy Komisji Weneckiej i właściwy charakter niniejszego pisma

Oficjalna strona Komisji Weneckiej identyfikuje sprawę nr 1294/2026 jako opinię w sprawie kompetencji Prezydenta w kontekście odbierania ślubowania od sędziów Trybunału Konstytucyjnego i innych nominacji sędziowskich. Wniosek pochodzi od przewodniczącej Komisji Monitorującej Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Komisja przeprowadziła 15 i 17 września 2026 r. spotkania online między innymi z

Kancelarią Prezydenta, przedstawicielami większości i opozycji parlamentarnej,

Ministerstwem Sprawiedliwości, Trybunałem Konstytucyjnym, Krajową Radą Sądownictwa, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, organizacjami społecznymi i samorządami zawodowymi. Projekt ma być rozpatrywany na sesji plenarnej 9–10 października 2026 r.

Zakres opinii nie pozwala analizować aktu odebrania ślubowania jako odizolowanej czynności ceremonialnej. Jeżeli prawo poprzedzającej procedury nie zapewnia ustawowej weryfikacji najważniejszych warunków, nie wyjaśnia poważnych informacji o kandydacie, nie zapewnia równej prezentacji kandydatur i pozwala jednej większości skumulować wiele wakatów, pytanie o rolę Prezydenta staje się pytaniem o konstytucyjny bezpiecznik. Gdy natomiast procedura sejmowa jest legalna, przejrzysta, pluralistyczna i poddawalna kontroli, zakres dopuszczalnej ingerencji Prezydenta odpowiednio się zawęża. Oba poziomy tworzą jeden system naczyń połączonych.

Komisja Wenecka wyraźnie informuje, że nie rozpoznaje skarg indywidualnych. Dlatego nie zwracam się o stwierdzenie naruszenia moich praw ani o zmianę wyniku głosowania. Przedstawiam własny przypadek jako udokumentowany test funkcjonowania reguł: kandydat spoza uzgodnionej puli większości parlamentarnej, zgłoszony przez posłów opozycji, wziął udział w tym samym wysłuchaniu, uzyskał pozytywną opinię Komisji, po czym został pominięty w ustnym sprawozdaniu Komisji przedstawionym całej Izbie. Taki przypadek ujawnia lukę systemową dokładniej niż abstrakcyjny opis.

III. Chronologia procedury z 12–13 marca 2026 r.

Na posiedzeniu nr 141 Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka 12 marca 2026 r. rozpatrywano osiem kandydatur na sześć stanowisk sędziowskich. Siedmiu kandydatów było obecnych. Posiedzenie rozpoczęło się o godz. 17.05 i zakończyło około godz. 21.35. W stenogramie odnotowano, że kandydaci zostali zawiadomieni pocztą elektroniczną na niecałe 24 godziny przed posiedzeniem, zaś organizacje społeczne, które wcześniej zgłosiły chęć udziału, otrzymały informację o dopuszczeniu ich do posiedzenia około 40 minut przed jego rozpoczęciem. Wniosek o odroczenie posiedzenia został odrzucony. Mimo tych warunków odbyło się wielogodzinne, merytoryczne wysłuchanie. Kandydaci odpowiadali na pytania dotyczące rozumienia Konstytucji, statusu Trybunału, niezależności, relacji z prawem europejskim, kadencji i wakatów. Sam przebieg odpowiedzi różnicował kandydatów i pokazywał, czy deklarowane kwalifikacje przekładają się na zdolność rozpoznawania konkretnych problemów ustrojowych. Dlatego pełny protokół nie może być zastąpiony samą uchwałą Komisji ani skróconym komunikatem.

Moja kandydatura została zgłoszona przez grupę posłów opozycji jako kandydatura społeczna. Uczestniczyłem w wysłuchaniu, odpowiedziałem na pytania, przedstawiłem stanowisko w sprawie indywidualnego charakteru dziewięcioletnich kadencji, konieczności terminowego obsadzania wakatów, pluralizmu i potrzeby wyboru kandydatów zdolnych uzyskać szerokie poparcie. Komisja zaopiniowała moją kandydaturę pozytywnie.

Następnego dnia, 13 marca 2026 r., na posiedzeniu plenarnym poseł wnioskodawca przedstawił moją kandydaturę. Następnie poseł sprawozdawca, relacjonując stanowisko Komisji, wyliczył kandydatury pozytywnie zaopiniowane, lecz pominął moje nazwisko.

Jednocześnie wymienił kandydata ocenionego negatywnie. Dopiero bezpośrednio przed głosowaniami Marszałek Sejmu podał pełną listę osób pozytywnie zaopiniowanych, w tym moje nazwisko. Głosowanie nad moją kandydaturą odbyło się o godz. 13.37. Uzyskałem 172 głosy za, 253 przeciw i 4 głosy wstrzymujące się, a więc nie zostałem wybrany.

Nie twierdzę zatem, że kandydatura nie została w ogóle przedstawiona, nie była przedmiotem głosowania albo że Marszałek podał nieprawdziwą listę. Zarzut jest węższy, ale poważniejszy ustrojowo: sprawozdawca Komisji nie przekazał całej Izbie pełnej informacji o treści opinii organu, który kilka godzin wcześniej zakończył merytoryczne badanie kandydatów.

IV. Informacyjny skutek pominięcia pozytywnej opinii o kandydacie społecznym

Istotą tego zarzutu nie jest formalizm dotyczący kolejności nazwisk. Komisja zakończyła obrady późnym wieczorem, po ponad czterech godzinach przesłuchania. Głosowanie plenarne odbyło się już następnego dnia wczesnym popołudniem. Pomiędzy zakończeniem wysłuchania a głosowaniem upłynęło około szesnastu godzin, obejmujących noc. Nie istniały realne warunki, aby każdy z 460 posłów samodzielnie zapoznał się z całym protokołem, nagraniem, odpowiedziami kandydatów i przebiegiem głosowań Komisji.

W tych okolicznościach ustne sprawozdanie Komisji miało funkcję konstytutywną dla świadomej debaty plenarnej. Było jedynym wspólnym komunikatem przedstawianym całej Izbie, którego naturalnym zadaniem było syntetyczne i wierne przekazanie, jakie kandydatury przeszły ocenę Komisji. W szczególności tylko ono mogło unaocznić wszystkim posłom politycznie i ustrojowo doniosłą okoliczność: kandydat społeczny, zgłoszony przez opozycję i nienależący do puli kandydatów uzgodnionych przez większość, uzyskał pozytywną opinię Komisji po publicznym wysłuchaniu.

Ta informacja mogła otworzyć inną debatę. Posłowie mogli zapytać, dlaczego kandydat popierany przez opozycję został pozytywnie oceniony przez Komisję; mogli odnieść się do jego odpowiedzi, zażądać szerszego przedstawienia argumentów albo rozważyć go jako kandydata kompromisowego. Sama wiadomość o przełamaniu politycznego podziału na etapie Komisji mogła osłabić założenie, że głosowanie ma polegać wyłącznie na zatwierdzeniu kandydatów własnego obozu. Nie można dziś dowieść, że wynik na pewno byłby inny. Standard rzetelnej procedury nie wymaga jednak wykazania pewności odmiennego wyniku; wystarcza, że wada odebrała Izbie informację racjonalnie zdolną wpłynąć na zakres debaty i sposób głosowania.

Późniejsze odczytanie przez Marszałka pełnej listy pozytywnych opinii, już przy przechodzeniu do kolejnych głosowań, nie przywróciło utraconej funkcji sprawozdania. Informacja podana w fazie technicznego zarządzania głosowaniem nie jest równoważna przedstawieniu wyniku prac Komisji w czasie przeznaczonym na jego ocenę i dyskusję. Również wcześniejsza prezentacja życiorysu przez posła wnioskodawcę nie zastępowała wiadomości, że kandydat uzyskał ponadpolityczną legitymację wynikającą z pozytywnej opinii Komisji. Życiorys wyraża stanowisko zgłaszających; opinia Komisji jest wynikiem parlamentarnego badania.

Brak ustawowej regulacji minimalnej treści sprawozdania, obowiązku równego przedstawienia wszystkich kandydatur oraz skutków nierzetelnego sprawozdania pozwala, by wynik merytorycznego wysłuchania został zdeformowany na ostatnim etapie komunikacji z organem dokonującym wyboru. Narusza to równość dostępu do służby publicznej, przejrzystość, zasadę zaufania do państwa oraz wymóg świadomego wykonywania konstytucyjnej kompetencji przez Sejm.

V. Brak ustawowej i weryfikowalnej procedury wyboru

Konstytucja stanowi, że Trybunał Konstytucyjny składa się z piętnastu sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na dziewięć lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ustawa o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego dodaje wymóg spełnienia warunków niezbędnych do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego. Materialne wymagania istnieją. Problem polega na tym, że ustawodawca nie stworzył procedury, która nakazywałaby je przed wyborem jednolicie i wiarygodnie wykazać.

Art. 2 ust. 2 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego odsyła szczegółowe wymagania dotyczące wniosku i tryb postępowania do Regulaminu Sejmu. Art. 30 ust. 2 Regulaminu wymaga dołączenia do wniosku uzasadnienia, danych o kandydacie i jego zgody na kandydowanie. Na poziomie ogólnej reguły jest to zasadniczo jedyne oświadczenie pochodzące od kandydata. Przepisy nie ustanawiają jednolitego katalogu dokumentów ani złożonych pod rygorem odpowiedzialności oświadczeń potwierdzających w szczególności wyższe wykształcenie prawnicze, wymagany staż, pełnię praw publicznych, niekaralność, nieskazitelność charakteru, brak przeszkód ustawowych, konflikty interesów, zobowiązania wobec podmiotów zagranicznych lub inne zagrożenia dla niezależności i bezpieczeństwa.

Nie oznacza to, że Sejm może zgodnie z prawem powołać osobę bez wykształcenia prawniczego. Oznacza natomiast, że obecna procedura nie zawiera dostatecznego, jednolitego i uprzedniego mechanizmu, który miałby takiemu wyborowi zapobiec i pozostawić audytowalny ślad weryfikacji. W skrajnym wariancie Sejm mógłby faktycznie podjąć uchwałę wobec osoby niespełniającej warunków, a wada ujawniłaby się dopiero po głosowaniu lub po objęciu urzędu. Wysokość ryzyka należy oceniać nie tylko według jego prawdopodobieństwa, lecz także według nieodwracalności skutków. Sędzia Trybunału otrzymuje dziewięcioletnią kadencję i uczestniczy w wydawaniu ostatecznych, powszechnie obowiązujących orzeczeń.

Ten sam brak dotyczy bezpieczeństwa państwa. Przepisy nie przewidują standardowej procedury pozwalającej wykluczyć, przed wyborem, poważne zależności lub działanie na rzecz obcego wywiadu. Nie twierdzę, że którakolwiek z osób wybranych 13 marca 2026 r. była szpiegiem. Wskazuję graniczny, lecz ustrojowo racjonalny test jakości regulacji: czy system potrafiłby w sposób prawny, poufny tam, gdzie to konieczne, i kontrolowalny ustalić taką okoliczność przed objęciem urzędu. Obecny system nie daje dostatecznie jasnej odpowiedzi.

Regulacja powinna określać co najmniej: katalog dokumentów i oświadczeń, organy weryfikujące, sposób pozyskiwania informacji z rejestrów, możliwość wyjaśnienia rozbieżności przez kandydata, zasady ochrony informacji wrażliwych, zakres jawności wyniku sprawdzenia, odpowiedzialność za fałszywe oświadczenie, sposób postępowania po ujawnieniu nowej informacji oraz środek pozwalający czasowo zachować status quo. Tak zasadnicza materia nie może zależeć od doraźnej praktyki Prezydium Sejmu, komisji lub klubów.

VI. Wątek procedury „Niebieskie Karty” jako test braku mechanizmu wyjaśniającego

Podczas debaty plenarnej 13 marca 2026 r. poseł Witold Tumanowicz oświadczył, że docierają niepokojące informacje dotyczące co najmniej jednego kandydata, i zapytał, czy wszyscy spełniają wymóg nieposzlakowanej opinii oraz czy sprawdzono, że nie prowadzono wobec nich procedury „Niebieskie Karty”. Było to pytanie i parlamentarna informacja o wątpliwości, a nie dowód, że konkretna osoba dopuściła się przemocy. Wszczęcie procedury „Niebieskie Karty” nie jest wyrokiem karnym ani prawomocnym ustaleniem odpowiedzialności.

Właśnie dlatego przypadek ten powinien zostać wyeksponowany jako dowód luki proceduralnej. W chwili zgłoszenia poważnej informacji system powinien uruchomić z góry określony tryb: ustalić, czy informacja dotyczy któregokolwiek kandydata; rozróżnić fakt prowadzenia procedury od oceny zachowania; zapewnić kandydatowi prawo do wyjaśnienia; ochronić dane osób trzecich i domniemanych pokrzywdzonych; przekazać organowi wybierającemu zweryfikowany wynik, nie zaś pogłoskę. Tymczasem głosowanie następowało bez widocznego, ustawowego mechanizmu takiej weryfikacji.

Dla sądu konstytucyjnego wymaganie nieposzlakowanej opinii nie może być ani pustą deklaracją, ani narzędziem insynuacji. Brak procedury szkodzi obu stronom: może dopuścić do urzędu osobę niespełniającą standardu albo bezpodstawnie zniszczyć reputację kandydata. Ustawowy tryb weryfikacji chroni jednocześnie wiarygodność instytucji, prawa kandydatów i prawa potencjalnych pokrzywdzonych.

VII. Ochrona danych osobowych: państwo przetwarza dane bez pełnej procedury, a zarazem nie pozyskuje danych koniecznych

Procedura wyborcza wymaga gromadzenia, analizowania, publikowania i przechowywania danych kandydatów. Dotyczy to nie tylko życiorysów zawodowych, lecz także informacji o poglądach prawnych, aktywności publicznej, przynależności, konfliktach interesów i okolicznościach mogących dotykać życia prywatnego. Art. 51 Konstytucji wymaga, aby zasady i tryb gromadzenia oraz udostępniania informacji przez władze publiczne określała ustawa. RODO wymaga jasnej podstawy, celu, proporcjonalności, minimalizacji i odpowiednich zabezpieczeń.

Ustawa o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego nie określa jednak katalogu danych, celu i etapów ich przetwarzania, okresu przechowywania, zasad publikacji, dostępu, korekty, ochrony danych szczególnych kategorii ani losu informacji o osobach rozważanych jako potencjalni kandydaci, lecz ostatecznie niezgłoszonych. Kandydat składa zgodę na kandydowanie, ale nie składa odrębnego, ustandaryzowanego oświadczenia dotyczącego zakresu publikacji danych i nie otrzymuje ustawowo opisanej informacji o całym cyklu ich przetwarzania.

Nie twierdzę, że zgoda w rozumieniu RODO musi być podstawą przetwarzania przez Sejm; podstawą może być obowiązek prawny albo zadanie publiczne. Właśnie wtedy prawo powinno jednak jasno wyznaczać zakres, cel i zabezpieczenia. Zgoda na kandydowanie nie może zastąpić ustawowej podstawy przetwarzania. Powstaje paradoks: państwo ujawnia i ocenia rozległe dane kandydata bez pełnej regulacji ochronnej, a jednocześnie nie wymaga zestandaryzowanych oświadczeń i dowodów co do elementarnych warunków objęcia urzędu.

VIII. Indywidualny charakter kadencji, kumulacja wakatów i ryzyko zawłaszczenia instytucji

Art. 194 ust. 1 Konstytucji nakazuje wybierać sędziów indywidualnie na dziewięć lat. W 2026 r. doszło do jednego postępowania obejmującego sześć wakatów. Kandydatury poddano odrębnym, następującym po sobie głosowaniom, dlatego nie przedstawiam tej procedury jako jednego głosowania blokowego. Wada polega na czym innym: kandydatur nie powiązano uprzednio i jednoznacznie z konkretnymi wakatami, ich datami i indywidualnymi kadencjami, a wieloletnie nieobsadzanie miejsc skumulowało zdolność jednej większości do ukształtowania znacznej części składu Trybunału.

Kadencja indywidualna nie jest technicznym określeniem długości urzędowania. Jest mechanizmem rozłożenia w czasie zmian składu, ograniczającym możliwość jednorazowego przejęcia organu przez zwycięzcę wyborów. Celowe lub tolerowane kumulowanie wakatów, a następnie obsadzanie ich w jednym politycznym momencie, osłabia tę funkcję. Każdy wakat powinien zostać opisany i obsadzony w terminie, a kandydat powinien wiedzieć, do którego konkretnego urzędu kandyduje.

W przeciwnym razie powstaje mechanizm polityki «Teraz My»: poprzednia większość obsadzała sąd swoimi kandydatami, więc nowa większość uważa się za uprawnioną do obsadzenia skumulowanych miejsc własnym pakietem. Zmiana aktorów nie naprawia reguły. Standard konstytucyjny musi działać tak samo, gdy większość ma poglądy zgodne z moimi, jak i wtedy, gdy jest im przeciwna.

IX. Pluralizm i reprezentatywność organu konstytucyjnego

Trybunał Konstytucyjny nie jest delegacją klubów parlamentarnych i jego sędziowie po wyborze nie mogą reprezentować partii. Nie wynika z tego jednak, że procedura może ignorować pluralizm społeczeństwa i Sejmu. Rzeczpospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli, a sąd konstytucyjny powinien być zdolny uzyskać zaufanie także tych, którzy nie popierają aktualnej większości. Reprezentatywność w znaczeniu ustrojowym oznacza różnorodność dróg zawodowych, szkół prawniczych, doświadczeń i wrażliwości konstytucyjnych, przy zachowaniu pełnej niezależności każdego sędziego.

Komisja Wenecka w opinii z 2024 r. ponowiła rekomendację dotyczącą kwalifikowanej większości przy wyborze sędziów Trybunału, połączonej ze skutecznym mechanizmem przeciwdziałania impasowi. Rozwiązanie takie wymusza poszukiwanie kandydatów zdolnych przekroczyć granicę jednej koalicji. Moja kandydatura pokazała, że merytoryczne wysłuchanie może prowadzić do wyniku wykraczającego poza pochodzenie zgłoszenia: mimo poparcia opozycji uzyskała pozytywną opinię Komisji. Tym większe znaczenie miało wierne przekazanie tego faktu całej Izbie.

Mechanizm antyimpasowy nie może nagradzać strony, która celowo odmawia rozmowy albo kumuluje wakaty. Powinien obejmować obowiązkowe i jawne etapy negocjacji, powtórzone wysłuchanie, uzasadnienie odrzucenia kandydatów, ewentualnie stopniowo modyfikowany próg, ale nie automatyczne przejście do zwykłej większości po pozornym spełnieniu warunków.

X. Prezydent jako zwornik bezpieczeństwa ustrojowego

Konstytucyjna pozycja Prezydenta nie pozwala sprowadzić go ani do politycznego recenzenta każdego wyboru Sejmu, ani do notariusza obowiązanego potwierdzić każdy akt bez względu na oczywistą wadę. Art. 126 Konstytucji powierza Prezydentowi czuwanie nad przestrzeganiem Konstytucji, suwerennością i bezpieczeństwem państwa. W procedurze ślubowania sędziego Trybunału Prezydent może być zwornikiem bezpieczeństwa ustrojowego: punktem, w którym ujawniona przed objęciem urzędu poważna i obiektywna wada może zostać zatrzymana na czas konieczny do jej prawnego wyjaśnienia.

Rola ta jest szczególnie istotna tam, gdzie Sejm nie ma ustawowej procedury weryfikacji dokumentów, niekaralności, nieskazitelności, rzeczywistego stażu, konfliktów interesów i zagrożeń kontrwywiadowczych. Jeśli państwo nie sprawdza systemowo nawet podstawowych wymagań, całkowite odebranie Prezydentowi możliwości reakcji tworzyłoby niebezpieczną lukę. W skrajnym przypadku obowiązek natychmiastowego odebrania ślubowania mógłby zostać rozumiany jako nakaz dopuszczenia do urzędu osoby bez wymaganych kwalifikacji albo osoby działającej na rzecz obcego państwa, zanim jakikolwiek organ zbadałby wiarygodną informację. Taki automatyzm nie służy ani podziałowi władz, ani bezpieczeństwu.

Z drugiej strony pojęcie zwornika nie może legitymizować swobodnego weta, testu politycznej sympatii ani bezterminowego blokowania prawidłowo wybranej osoby. Prezydent powinien wskazać konkretną normę i konkretną wątpliwość faktyczną, umożliwić jej szybkie wyjaśnienie, działać w terminie racjonalnie koniecznym i respektować wynik właściwej kontroli. Standard musi odróżniać kontrolę legalności i bezpieczeństwa od ponownej selekcji merytorycznej.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2026 r., K 3/26, uznał za niezgodne z art. 126 w związku z art. 2 Konstytucji takie rozumienie art. 4 ust. 1 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego, które ustanawiałoby absolutny obowiązek odebrania ślubowania od każdej osoby wybranej przez Sejm. W komunikacie zaakcentowano nadzwyczajny, obiektywny i niebudzący wątpliwości charakter sytuacji oraz czas racjonalnie konieczny do wyjaśnienia wątpliwości. Niezależnie od sporów dotyczących obecnego Trybunału kierunek ten identyfikuje realny problem systemowy, który Komisja Wenecka powinna rozwiązać standardem odpornym na zmianę obsady organów.

XI. Relacja między sprawami Dziurda i inni oraz Skwarzyński przeciwko Polsce

Europejski Trybunał Praw Człowieka 6 maja 2026 r. poinformował o zastosowaniu środka tymczasowego w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce, nr 17392/26, dotyczącej czterech osób wybranych 13 marca 2026 r. Środek miał charakter prowizoryczny i — zgodnie z komunikatem Trybunału — nie przesądzał dopuszczalności ani meritum skargi. Nakaz zachowania skuteczności ochrony jednej grupy uczestników nie może być interpretowany jako ostateczne rozstrzygnięcie legalności całej procedury ani jako wygaśnięcie praw innego kandydata.

W skardze Skwarzyński przeciwko Polsce, nr 27956/26, oraz w złożonym wniosku wskazano, że obie sprawy wyrastają z tej samej procedury, tych samych decyzji Komisji i Sejmu oraz przeciwstawnych roszczeń dotyczących jej skutków. Wnioskowałem o połączenie spraw na podstawie Reguły 42 Regulaminu ETPCz, ewentualnie o ich skoordynowane lub równoległe rozpoznanie, a subsydiarnie o dopuszczenie udziału jako strony trzeciej. Celem nie jest pozbawienie skarżących w sprawie Dziurda ochrony, lecz zapobieżenie sytuacji, w której środek tymczasowy dotyczący jednego wycinka zdarzeń faktycznie rozstrzyga prawa osoby, której argumentów Trybunał jeszcze nie poznał.

Zasada spójności wymaga zachowania status quo do czasu, gdy właściwe organy zbadają zarówno twierdzenia osób wybranych, jak i zarzuty dotyczące nierównego traktowania, ustawowej podstawy procedury, indywidualnych kadencji, weryfikacji kwalifikacji i ochrony danych. Ochrona tymczasowa powinna zapobiegać nieodwracalnym skutkom, a nie tworzyć je na rzecz jednej strony sporu.

XII. Niedopuszczalność zastępowania kontroli prawnej działaniami faktycznymi

Dnia 14 lipca 2026 r., w związku ze sporem o udział części osób wybranych 13 marca w Zgromadzeniu Ogólnym Sędziów Trybunału Konstytucyjnego, w siedzibie Trybunału pojawili się funkcjonariusze Policji i prokurator. Nie przesądzam, że zastosowano przemoc fizyczną albo środki przymusu bezpośredniego. Ustrojowe znaczenie ma już zaangażowanie organów wyposażonych w środki przymusu i kompetencje śledcze w nierozstrzygnięty spór dotyczący składu sądu konstytucyjnego.

Dnia 17 lipca 2026 r. Prezes Rady Ministrów, pytany o wariant siłowego przejęcia Trybunału, określił zdarzenie jako początek działań i zapowiedział użycie wszystkich dostępnych środków. Wypowiedź ta nie dowodzi sama przez się wydania polecenia ani planu użycia przemocy. W połączeniu z wcześniejszą interwencją tworzy jednak obiektywne ryzyko, że spór prawny zostanie przesądzony przez wykonanie faktów dokonanych, zanim zakończą się postępowania sądowe i analiza Komisji Weneckiej.

Argument legalistyczny akcentowany w materiałach Stowarzyszenia Ad Vocem zachowuje tu pełną aktualność: Policja i prokuratura nie powinny zastępować sądu w rozstrzyganiu nierozwiązanego zagadnienia konstytucyjnego. Z kolei perspektywa Veritas et Ius wskazuje, że wymóg sądu ustanowionego ustawą obejmuje integralność całego procesu kreacyjnego, a nie wyłącznie formalne istnienie uchwały. Oba stanowiska prowadzą do wspólnego wniosku: spór powinien zostać rozwiązany przy pomocy prawa i niezależnej kontroli, nie przez polityczną deklarację lub przymus instytucjonalny.

XIII. Późniejszy wybór Macieja Berka

Dnia 4 września 2026 r. Sejm wybrał Macieja Berka na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego 226 głosami, przy wymaganej większości 219 głosów. Jego kandydatura została zgłoszona w druku nr 3006, a Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka wydała pozytywną opinię 3 września. Jeszcze od 13 grudnia 2023 r. pełnił on funkcję ministra — członka Rady Ministrów, koordynującego między innymi proces legislacyjny i współpracę Rządu z Parlamentem.

Sama wcześniejsza funkcja polityczna lub rządowa nie może automatycznie dyskwalifikować prawnika. Jednak bezpośrednie przejście z urzędu ministra do sądu konstytucyjnego wymaga szczególnie przejrzystej oceny dystansu wobec władzy wykonawczej, potencjalnych konfliktów i zdolności orzekania w sprawach dotyczących aktów przygotowanych lub koordynowanych przez ten sam rząd. Wybór dokonany zwykłą większością koalicyjną może wywoływać obiektywne wątpliwości co do postrzeganej niezależności, nawet jeśli nie dowodzi osobistego braku niezawisłości.

W toku sporu dotyczącego tej kandydatury ujawniła się również różnica ocen co do tego, czy przedstawione dokumenty w sposób wystarczający potwierdzały wymagany okres praktyki prawniczej. Kancelaria Prezydenta kwestionowała wystarczalność określonych zaświadczeń, a przedstawiciele samorządu zawodowego prezentowali ocenę przeciwną. Nie rozstrzygam tutaj tej kwestii. Spór potwierdza natomiast, że wymagane dowody, sposób liczenia praktyki i organ kompetentny do ostatecznej weryfikacji powinny być określone wcześniej w ustawie, a nie tworzone dopiero po wyborze.

Dodatkowo system powinien regulować skutki potencjalnej odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osoby, która z funkcji ministra przechodzi bezpośrednio do Trybunału Konstytucyjnego. Nie stawiam Maciejowi Berkowi zarzutu popełnienia deliktu konstytucyjnego. Wskazuję konflikt normatywny: konstytucyjny model powinien z góry odpowiadać, czy i w jaki sposób postępowanie dotyczące wcześniejszej działalności rządowej wpływa na wykonywanie urzędu sędziego Trybunału.

XIV. Inne nominacje sędziowskie: potrzeba tego samego neutralnego standardu

Zakres opinii nr 1294/2026 obejmuje także inne nominacje sędziowskie. Materiały przekazane Komisji powinny dlatego prowadzić do standardu szerszego niż spór o cztery ślubowania. Decyzje dotyczące powołania, delegacji, odwołania z delegacji lub funkcji administracyjnej powinny opierać się na uprzednich, obiektywnych kryteriach, zawierać możliwe do skontrolowania uzasadnienie i nie stwarzać wrażenia represji za udział w wyborach lub za poglądy.

W przedstawionych materiałach opisano przypadek sędziego Gudowskiego: po dobrych ocenach jego pracy zapowiedziano kontynuację delegacji, a następnie — po ujawnieniu wyniku wyborów do Krajowej Rady Sądownictwa, w których uzyskał 919 głosów jako kandydat niezależny — decyzja została zmieniona. Sama sekwencja czasowa nie dowodzi motywu odwetowego. Uzasadnia jednak pytanie o obiektywne kryteria, dokumentację procesu decyzyjnego i skuteczny środek kontroli. To właśnie neutralna procedura pozwala odróżnić legalną zmianę oceny od politycznej reakcji.

Standard powinien wiązać każdego Ministra Sprawiedliwości, także takiego, który wcześniej sam dochodził ochrony przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Doświadczenie naruszenia nie tworzy immunitetu od wymogu legalności własnych decyzji. Rządy prawa polegają na stosowaniu tych samych reguł wobec przeciwników i sojuszników.

XV. Standard europejski: sąd ustanowiony ustawą i integralność procesu powołania

Wielka Izba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii wskazała, że prawo do sądu ustanowionego ustawą obejmuje proces powołania sędziego, a ocena naruszenia wymaga zbadania wagi uchybienia, ochrony celu reguły i skuteczności krajowej kontroli. W sprawie Xero Flor przeciwko Polsce Trybunał zastosował ten standard do Trybunału Konstytucyjnego. Z orzeczeń tych nie wynika, że każde uchybienie proceduralne automatycznie unieważnia wybór. Wynika natomiast, że istotne reguły kreacyjne muszą być rzeczywiste, przewidywalne i egzekwowalne.

Udział parlamentu w wyborze sędziów sądu konstytucyjnego nie jest sam przez się sprzeczny z Konwencją. Polityczny organ może wykonywać funkcję kreacyjną, jeżeli prawo ogranicza arbitralność, zapewnia merytoryczną ocenę, pluralizm, transparentność i skuteczne mechanizmy reagowania na istotne wady. Niebezpieczeństwo powstaje wtedy, gdy większość jednocześnie ustala praktykę, kontroluje tempo, kumuluje wakaty, wybiera własną pulę i decyduje, które informacje z wysłuchania dotrą do całej Izby.

Zasady te współbrzmią z argumentami przypisywanymi w dostępnych materiałach Veritas et Ius i Ad Vocem: pierwsza perspektywa eksponuje integralność powołania, pluralizm i wymóg sądu ustanowionego prawem; druga — legalizm, zakaz zastępowania postępowania sądowego działaniami egzekutywy i konieczność nieprzesądzania meritum przez środek tymczasowy. Niniejsze stanowisko łączy oba kierunki w jeden model proceduralny.

XVI. Minimalny model reformy

W mojej ocenie Komisja Wenecka powinna zalecić, aby ustawa, a nie wyłącznie Regulamin Sejmu lub praktyka parlamentarna, określała co najmniej następujące elementy:
- precyzyjne oznaczenie każdego wakatu, daty jego powstania i indywidualnej kadencji, do której zgłaszany jest kandydat;
- rozsądne, niepodlegające arbitralnemu skracaniu terminy zgłoszenia, publikacji dokumentów, udziału społeczeństwa obywatelskiego, wysłuchania i zapoznania się posłów z wynikiem;
- jednolity katalog dokumentów i oświadczeń o wykształceniu, stażu, prawach publicznych, niekaralności, nieskazitelności, konfliktach interesów, zależnościach i przeszkodach ustawowych, składanych z odpowiedzialnością za fałsz;
- proporcjonalną procedurę sprawdzenia bezpieczeństwa i integralności kandydata, z ochroną informacji niejawnych, praw kandydata i danych osób trzecich;
- jasne zasady reagowania na informacje takie jak twierdzenie o procedurze «Niebieskie Karty»: weryfikację, wysłuchanie, odróżnienie podejrzenia od ustalenia oraz zakaz głosowania przed zakończeniem koniecznego sprawdzenia;
- ustawowe zasady przetwarzania danych osobowych: zakres, podstawę, cel, publikację, retencję, dostęp, sprostowanie i zabezpieczenia danych wrażliwych;
- publiczne wysłuchanie według jednakowych reguł, z możliwością pytań większości, opozycji, Rzecznika Praw Obywatelskich, samorządów i społeczeństwa obywatelskiego;
- obowiązek uchwalenia i niezwłocznego udostępnienia pełnej, imiennej opinii Komisji wraz z najważniejszymi motywami;
- minimalną treść sprawozdania plenarnego i obowiązek równego przedstawienia każdej kandydatury, w tym jednoznacznego podania wyniku opiniowania;
- czas pomiędzy publikacją materiałów Komisji a debatą plenarną wystarczający do rzeczywistego zapoznania się z nimi przez wszystkich posłów;
- kwalifikowaną większość i skuteczny, nienagradzający obstrukcji mechanizm antyimpasowy;
- środek prawny pozwalający zbadać istotne naruszenie procedury przed wywołaniem nieodwracalnych skutków;
- wyjątkową, uzasadnioną i czasowo ograniczoną możliwość wstrzymania odebrania ślubowania przez Prezydenta w razie obiektywnej wątpliwości legalności lub bezpieczeństwa, połączoną z niezwłocznym skierowaniem sprawy do właściwej kontroli;
- zakaz wykorzystywania Policji, prokuratury lub innych narzędzi egzekutywy do faktycznego rozstrzygnięcia statusu osoby przed zakończeniem właściwych postępowań.
XVII. Konkluzje

Spór dotyczący ślubowania jest skutkiem wcześniejszej luki. Sejm może głosować nad kandydatem do najważniejszego sądu konstytucyjnego, choć ustawa nie nakazuje przedstawienia spójnego pakietu dowodów i oświadczeń dotyczących wykształcenia prawniczego, stażu, niekaralności, nieskazitelności, konfliktów i bezpieczeństwa. Kandydat składa przede wszystkim oświadczenie woli kandydowania. Jednocześnie Sejm intensywnie przetwarza i publikuje dane kandydatów bez pełnej ustawowej regulacji ich ochrony. Jest to odwrócenie właściwych proporcji: system nie zapewnia ani dostatecznej weryfikacji urzędu, ani dostatecznej ochrony osoby.

Wątek «Niebieskiej Karty» szczególnie wyraźnie pokazuje tę wadę. Pojawiła się publiczna, poważna informacja dotykająca ustawowego standardu nieposzlakowanej opinii, lecz prawo nie wskazało trybu jej weryfikacji. Nie wolno z samej informacji uczynić wyroku. Nie wolno również udawać, że organ wybierający nie musi jej wyjaśnić. Tylko uprzednia, ustawowa i bezstronna procedura chroni zarazem Trybunał, kandydata oraz potencjalne osoby pokrzywdzone.

Moja kandydatura ujawniła inny wymiar tej samej arbitralności. Komisja po wielogodzinnym wysłuchaniu pozytywnie oceniła kandydata społecznego zgłoszonego przez opozycję. Posiedzenie zakończyło się późnym wieczorem, a głosowanie odbyło się następnego dnia. Posłowie nie mieli realnej możliwości samodzielnie przestudiować pełnego materiału. Ustne sprawozdanie było zatem jedynym wspólnym momentem, w którym cała Izba mogła dowiedzieć się, że kandydat spoza puli większości uzyskał pozytywną ocenę Komisji. Pominięcie tej kandydatury mogło zamknąć debatę, która w przeciwnym razie objęłaby możliwość wyboru kandydata kompromisowego. Nie twierdzę, że wynik z pewnością byłby inny. Twierdzę, że Sejm został pozbawiony informacji zdolnej racjonalnie wpłynąć na jego decyzję.

W systemie tak niedookreślonym Prezydent pełni funkcję zwornika bezpieczeństwa ustrojowego. Nie może być politycznym konkurentem Sejmu, ale nie powinien być zmuszony do automatycznego odebrania ślubowania mimo obiektywnej, poważnej i niewyjaśnionej wady. Dotyczy to zarówno braku kwalifikacji, jak i skrajnego zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa, w tym wiarygodnej informacji o działaniu na rzecz obcego wywiadu. Wstrzymanie skutku musi być wyjątkowe, uzasadnione, proporcjonalne, terminowe i kontrolowalne.

Pluralistyczny sąd konstytucyjny nie powstanie przez zastąpienie jednego zestawu «naszych» sędziów innym. Polityka «Teraz My» prowadzi do kolejnych cykli delegitymizacji. Wyjściem jest procedura, która wymusza uzgodnienie ponad większością, chroni indywidualne kadencje, równo traktuje kandydatów, ujawnia pełny wynik ich oceny i nie pozwala żadnemu organowi stworzyć nieodwracalnych faktów przed zakończeniem kontroli.

Dlatego ponownie proszę Komisję Wenecką o zapoznanie się z pełnym protokołem lub transkrypcją posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka nr 141 z 12 marca 2026 r. Nie wystarczy przeczytać listę kandydatów i wynik głosowania. Odpowiedzi kandydatów, sposób prowadzenia wysłuchania, zgłaszane zastrzeżenia, czas przekazania zawiadomień, wynik opiniowania i późniejsze sprawozdanie plenarne są materiałem koniecznym do oceny, czy procedura była realna, transparentna, merytoryczna i równa. Komisja ma możliwość zaproponowania rozwiązania, które nie będzie zwycięstwem żadnej ze stron obecnego sporu, lecz ochroną przyszłych większości, opozycji, Prezydentów, kandydatów i obywateli. Tylko standard neutralny wobec nazwisk i aktualnego układu politycznego może odbudować zaufanie do Trybunału Konstytucyjnego jako wspólnego organu Rzeczypospolitej.

adw. dr Michał Skwarzyński

Dokumenty – Załączniki

1 . Skarga konstytucyjna z 15 czerwca 2026 r., sygn. Ts 161/26, wraz z wnioskiem o wydanie postanowienia tymczasowego i późniejszymi pismami do Prezesa Trybunału Konstytucyjnego.
- Skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Skwarzyński przeciwko Polsce, nr 27956/26, wraz z wnioskiem o ochronę tymczasową.
- Własne stanowisko amicus curiae w sprawie Dziurda i inni przeciwko Polsce;
- Pełny zapis posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka nr 141 z 12 marca 2026 r. oraz stenogram posiedzenia Sejmu z 13 marca 2026 r.
Źródła publiczne i materiały weryfikacyjne
10.10.2026
SUBMISSION

POKAŻ TREŚĆ

on statutory safeguards governing the election of judges of the Constitutional Tribunal, the role of the President of the Republic in the oath-taking process, and other judicial appointments

Warsaw, October 4, 2026

OPINION NO. 1294/2026

European Commission for Democracy through Law
(Venice Commission of the Council of Europe)

Ms Marta Cartabia
President of the Venice Commission

through Ms Simona Granata-Menghini
Director and Secretary of the Venice Commission

Council of Europe
Avenue de l’Europe
F-67075 Strasbourg Cedex, France

SUBMISSION

on statutory safeguards governing the election of judges of the Constitutional Tribunal, the role of the President of the Republic in the oath-taking process, and other judicial appointments

1. POSITION OF THE ASSOCIATION VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI SUBMITTED TO THE VENICE COMMISSION

The Association Veritas et Ius. W Służbie Narodowi, in connection with the Venice Commission’s ongoing examination of the Constitutional Tribunal in Poland, hereby submits its position from a constitutional perspective, focusing on the standard of legality governing the procedure for filling judicial offices in the constitutional court, the principle of a tribunal established by law, the transparency and equality of the nomination procedure, the individual nature of the election of a judge of the Constitutional Tribunal, constitutional pluralism, and the need to protect the Tribunal against political capture of its composition by successive parliamentary majorities.

In the Association’s view, the starting point for assessing the current situation of the Constitutional Tribunal cannot be confined to the question whether the President of the Republic of Poland is obliged to receive the oath of office from the persons elected by the Sejm on 13 March 2026. That question is subsequent to an issue which is logically and legally prior: whether the procedure that led to the election of those persons complied with constitutional and Convention standards concerning legality, transparency, equality of candidates, individualisation of the election, and protection against arbitrariness and impermissible political influence.

The final stage of the appointment process cannot be examined in isolation from the preceding stages. Where serious and unresolved allegations exist concerning the legality of the procedure leading to the election of a judge of a constitutional court, the solution cannot be to adopt the fiction that all stages preceding the election have been definitively concluded and are beyond legal review, while the subsequent role of other constitutional authorities is regarded as purely automatic.

This issue is all the more significant because the lawfulness of the procedure conducted in March 2026 is already the subject of proceedings before the competent judicial bodies. Proceedings are pending before the Constitutional Tribunal in case no. Ts 161/26 concerning the constitutional complaint of Michał Skwarzyński, who participated in the same procedure for the election of judges of the Constitutional Tribunal. At the same time, proceedings are pending before the European Court of Human Rights in Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26, concerning the manner in which the March election procedure was conducted. In turn, the situation of the persons elected as a result of that procedure is the subject of the case Dziurda and Others v. Poland.

A particular legal situation has therefore arisen. Different stages of the same appointment procedure have been submitted to review by competent judicial bodies from different perspectives. The persons elected by the Sejm challenge measures taken after their election, whereas another participant in the same procedure raises objections concerning the legality, equality and transparency of the stage that led to the election itself. The Association does not prejudge the merits of any of these claims. It nevertheless draws the Venice Commission’s attention to the fact that the existence of these proceedings cannot be disregarded when formulating a constitutional assessment.

The Venice Commission should therefore not base its analysis on the assumption that the legality of the election of 13 March 2026 is a legally settled matter. That very issue has been submitted to judicial review. The rule of law requires that the competent bodies be afforded a genuine opportunity to examine those allegations before an irreversible legal and factual situation is created.

In this respect, the Association draws particular attention to the situation of Michał Skwarzyński. He was formally nominated as a candidate for the office of judge of the Constitutional Tribunal, participated in the hearing before the Justice and Human Rights Committee and received a positive opinion from that Committee. This circumstance is relevant irrespective of the ultimate assessment of the merits of his complaint. It demonstrates that the March 2026 procedure cannot be reconstructed solely from the perspective of the persons who obtained a majority in the vote in the Sejm.

The Association therefore requests the Venice Commission to examine the complete record of meeting no. 141 of the Justice and Human Rights Committee held on 12 March 2026, during which the candidates for the offices of judges of the Constitutional Tribunal were heard. The analysis should not be confined to the formal nomination documents, the Committee’s final opinions and the results of the subsequent vote in the Sejm. The questions put to the candidates, their answers, the course of the debate and the manner in which the candidatures were differentiated constitute material relevant to determining the true nature of the procedure.

This material is also relevant to assessing whether the parliamentary procedure was designed in a manner permitting a genuine and substantive assessment of the candidates’ qualifications. In the Association’s view, the higher the constitutional status of the body whose offices are being filled, and the more difficult it is subsequently to remedy the consequences of a defective appointment, the greater the importance that should be attached to procedural safeguards operating before the election takes place.

This applies particularly to the Constitutional Tribunal. The nine-year term of office of a judge of the Constitutional Tribunal and the significance of the judgments delivered by the Tribunal mean that a defect in the appointment process may produce consequences for many years. The problem of a defective appointment does not end when the person assumes office. It may subsequently affect the status of judicial formations and the authority of the judgments delivered by them.

For this reason, the Association considers it necessary to establish a statutory procedure laying down minimum standards for the nomination, verification and assessment of candidates for the Constitutional Tribunal. Such a procedure should provide for a sufficiently long period to permit genuine verification of candidatures, an obligation to submit documents demonstrating compliance with statutory requirements, a transparent public hearing, equal rules governing the presentation of candidatures to the Sejm, and mechanisms enabling serious doubts concerning compliance with the requirements for assuming office to be clarified.

The individual nature of the election of a judge of the Constitutional Tribunal is of particular importance. The Constitution establishes individual nine-year terms of office. This mechanism is significant not merely in technical terms but also as a safeguard. Staggering changes in the composition of the constitutional court over time counteracts the possibility of a single parliamentary majority shaping a substantial part of its composition at one time. The procedure should therefore make it possible to establish unequivocally the specific judicial office and the specific individual term of office for which a particular candidate is being elected.

This issue is connected with the broader question of constitutional pluralism. The Association does not contend that the Constitution requires mathematical representation of individual political parties within the Tribunal. That would contradict the judicial nature of the office. At the same time, a constitutional court cannot be structured as a body belonging to the parliamentary majority of the day.

Pursuant to Article 1 of the Constitution, the Republic of Poland is the common good of all its citizens. The Constitutional Tribunal, as one of the fundamental constitutional organs of the State, must likewise retain the character of an institution of the State as a whole, rather than an institution of a single majority. Pluralism does not mean distributing seats among political parties. It means, however, creating a procedure in which no majority may treat electoral victory as a mandate to take control of the constitutional court.

The Association particularly warns against a mechanism of political succession that may be reduced to the formula: “our predecessors filled the Tribunal with their people, so now we will fill it with ours”. A change in the political identity of those making use of a defective instrument does not remedy the defect in the instrument itself. If the possibility of politically subordinating the nomination process constituted a defect under the previous majority, it remains a defect when the same possibility is used by a majority declaring that it is restoring the rule of law.

The constitutional standard must remain neutral towards changing political majorities. The rule of law cannot mean that a successive majority is entitled to use against the judiciary instruments which it regarded as impermissible while it was in opposition. If the standard is genuinely intended to protect the independence of constitutional justice, it must also constrain the power of those who themselves declare that they are acting in its defence.

From this perspective, the Venice Commission should also consider a model for electing judges of the Constitutional Tribunal by a qualified majority combined with an appropriate anti-deadlock mechanism. The purpose of such a solution would not be to grant political parties a right to their own seats on the Tribunal, but to create a structural incentive to select candidates capable of obtaining support extending beyond the governing majority of the day. An anti-deadlock mechanism is also necessary in order to prevent the requirement of consensus from being transformed into a means of permanently blocking the filling of vacancies on the Tribunal.

It is also important clearly to distinguish the election carried out by the Sejm from the verification of compliance with the legal requirements for assuming office. No authority should acquire an unlimited political right of veto over an election made by another constitutional authority. This does not mean, however, that after the parliamentary vote the State should consciously disregard the disclosure of a serious legal impediment concerning the person elected. The system must provide a procedure enabling such a situation to be resolved according to law rather than according to the political assessment of the authorities concerned.

In the Association’s view, the present crisis demonstrates above all the absence of sufficiently precise rules. A conflict between State authorities should not be resolved by increasing the political discretion of one of them. It should lead to the establishment of rules under which an analogous conflict in the future will be resolved by law.

For this reason, the Association requests the Venice Commission, in the course of its work, to take into account not only the situation of the persons elected on 13 March 2026, but the entire appointment process that led to their election, including the allegations currently under review by the Constitutional Tribunal in case no. Ts 161/26 and by the European Court of Human Rights in Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26.

The existence of these proceedings is constitutionally significant. It means that the State has competent bodies before which allegations concerning the legality of the March procedure have been raised and which should have a genuine opportunity to examine them. The Venice Commission need not determine whether those allegations are well-founded. It should, however, take account of their existence and avoid recommending a solution that would, in practice, render the outcome of those proceedings devoid of purpose before they have been concluded.

The Association therefore proposes that the Venice Commission treat the events of March 2026 as material from which a standard for the future may be formulated: a statutory and transparent procedure; genuine assessment of qualifications; individualisation of each election and term of office; sufficient time for the verification of candidates; equal treatment of all candidatures; a mechanism for resolving serious legal doubts; institutional pluralism; and safeguards limiting the possibility of political capture of the Tribunal by any successive majority.

The purpose of such a standard should not be to determine who should become a judge of the Constitutional Tribunal. Its purpose should be to establish a system in which that question is decided according to rules laid down in advance, rather than according to the principle of “Now Us”. Only such a model can gradually restore the authority of constitutional justice and ensure that the Tribunal is perceived as an organ of the Republic of Poland rather than as an institution of successive parliamentary majorities.

Position of the Association on Venice Commission Opinion CDL-AD(2024)035

The Association considers that the proposals set out above are, in principle, consistent with the underlying values of Venice Commission Opinion CDL-AD(2024)035, but require further development in the light of the experience of the procedure for the election of judges of the Constitutional Tribunal conducted in March 2026. The 2024 Opinion was adopted in a different factual context and concerned proposed legislative solutions. The March 2026 procedure now makes it possible to assess in practice whether the risks identified by the Commission have actually been eliminated.

First, paragraph 44 of Opinion CDL-AD(2024)035 assumes particular importance. The Commission identified the prevention of undue influence over the appointment of judges of the Constitutional Tribunal as one of the fundamental objectives of the reform and indicated that the essential rules governing the appointment and removal of constitutional judges should be laid down at constitutional or statutory level, while constitutional regulation provides stronger protection against interference by the political majority of the day.

The Association shares this line of reasoning but draws attention to its further consequence. It is not sufficient for legislation merely to determine the majority required for an election. Protection against arbitrariness also requires normative regulation of the essential stages preceding the vote: the time limits for submitting candidatures, the documents required, the method of verifying qualifications, the time available for such verification, the public hearing, the manner in which the results of the assessment of candidates are presented to the Sejm, and uniform rules governing the treatment of all persons admitted to the procedure. The Commission itself observed that the current Constitution essentially confines itself to identifying the Sejm as the electing body, whereas the applicable arrangements leave the conditions governing the election, to a significant extent, to the Rules of Procedure of the Sejm. In the Association’s view, the experience of March 2026 confirms that it is precisely this part of the appointment process that requires further regulation.

Second, paragraphs 45–47 of the Opinion assume particular importance. The Commission welcomed the introduction of a three-fifths majority because such a solution requires support extending beyond a single parliamentary majority and may contribute to the depoliticisation of the election. At the same time, the Commission considered that a qualified majority must be accompanied by a genuine anti-deadlock mechanism. Merely repeating the procedure was not regarded as sufficient. The Commission even indicated the possibility of applying a two-thirds majority as the general rule and a three-fifths majority as an anti-deadlock mechanism, and also recalled its earlier proposal concerning the participation of different branches of State power in shaping the composition of the Tribunal.

The Association considers this part of the Opinion particularly relevant to the present situation. The electoral mechanism should be designed in such a way that both the majority and the opposition have an incentive to seek candidates acceptable across the current political divide. An anti-deadlock mechanism must not, however, consist merely in waiting until the qualified-majority requirement is replaced by a majority enabling the governing coalition to elect its own candidates. Such a mechanism would merely postpone the application of the “winner takes all” principle rather than eliminate it.

Third, paragraph 47 of the Opinion is also relevant to the assessment of constitutional pluralism. The Commission recalled the possibility of a system in which one third of constitutional judges are elected by the President, one third by the Sejm and one third by the judiciary. The Association does not prejudge whether such a solution should be adopted in Poland. What matters, however, is the principle underlying that proposal: the composition of a constitutional court should not simply reflect the will of a single parliamentary majority.

Fourth, paragraph 48 of the Opinion is directly relevant to the subsequent election of Maciej Berek. The Commission welcomed a four-year cooling-off period covering, inter alia, persons who had previously served as members of the Council of Ministers, Secretaries of State or Undersecretaries of State. The Commission expressly indicated that, although such a cooling-off period does not constitute a uniform European standard, it was justified in the specific Polish context by the need to safeguard the perceived impartiality of the Tribunal.

The Association considers that this argument should be taken into account when assessing the direct transition of a person from implementing government policy to exercising the office of constitutional judge. This does not amount to automatically calling into question the independence of any particular individual. It does mean, however, that the Venice Commission itself identified, in the Polish constitutional context, a specific risk associated with a direct transition from high political office to the Constitutional Tribunal and regarded a four-year cooling-off period as a reasonable solution.

Fifth, paragraph 49 of the Opinion deserves particular emphasis. The Commission welcomed the extension of the range of bodies entitled to nominate candidates beyond the Sejm itself and its Presidium, referring, inter alia, to the President, judicial bodies and the governing bodies of the legal professions. The rationale was to increase the diversity of candidatures and facilitate agreement between different political forces.

In the Association’s view, this argument directly supports the concept of pluralism set out above. Pluralism does not mean allocating seats to political parties. It entails, inter alia, creating a genuine possibility for candidates from outside the immediate political environment of political parties to emerge and ensuring that such a candidature, if properly submitted and having successfully passed the substantive assessment stage, is subsequently treated according to the same rules as politically preferred candidatures.

Sixth, paragraph 50 of the Opinion points to the possibility of using candidate hearings as an instrument for the depoliticisation of the process. Although the Commission was referring to the giving of an opinion by the National Council of the Judiciary, the underlying principle is significant: an additional substantive assessment of a candidate may contribute to depoliticisation even if its outcome is not ultimately binding on the Sejm.

For precisely this reason, the Association once again requests the Venice Commission to examine the full minutes and record of meeting no. 141 of the Justice and Human Rights Committee of 12 March 2026. A hearing cannot be treated as a meaningless ritual preceding a political decision. If the State organises a substantive assessment of candidates, the course of that assessment should constitute a genuine element of the decision-making process. The March procedure enables the Commission to assess not only the formal rules but also their operation in practice.

Seventh, paragraphs 51–53 confirm that both the qualified-majority requirement and the anti-deadlock mechanism should have an appropriately high normative status. The Commission rightly drew attention to the risk inherent in leaving these matters to the ordinary legislature, which may subsequently alter the rules according to the needs of the political majority of the day. From the Association’s perspective, this argument should also be extended to other fundamental elements of the nomination process. The rules of the game must be established before a particular procedure begins and must not depend on who the candidate is or which majority is conducting the election.

Eighth, paragraphs 69–73 of the concluding part of the Opinion assume particular importance. The Commission expressly stated that restoring the rule of law entails rejecting a “winner takes all” logic under which the winner of an election may govern without regard to the rights and legitimate expectations of minorities. This is, in substance, the same problem that the Association describes in the present position as the “Now Us” policy.

In the Association’s view, there can be no stronger justification for applying the same standard to successive majorities. The “winner takes all” principle does not become acceptable merely because a new majority declares that it is repairing damage caused by its predecessors. If the essence of restoring the rule of law is the rejection of that principle, it must also be rejected by those who are restoring the rule of law.

Ninth, paragraph 71 of the Opinion is particularly relevant to the principles of continuity and individualisation of terms of office. The Commission did not accept the concept of a complete renewal of the composition of the Tribunal, emphasising the irremovability of lawfully appointed judges and the danger that a single majority could appoint the entire Tribunal at one time. At the same time, the Commission pointed to the benefit resulting from staggering appointments over time.

This reasoning corresponds to the constitutional function of the individual nine-year term of office of a judge of the Constitutional Tribunal. Its significance is not limited to a personal guarantee afforded to the judge. Staggering terms of office over time protects the Tribunal against a single political majority replacing its entire or substantial composition at one time. Accordingly, each office should be linked to a specific vacancy and a specific individual term of office, and the State should not permit vacancies to be deliberately accumulated so that a single majority may subsequently carry out a collective replacement of a substantial part of the Tribunal.

Tenth, paragraph 72 of the Opinion demonstrates the implications of the principles of proportionality and legal certainty. Even where there is a binding judgment of the European Court of Human Rights finding a defect in the appointment of a judge, the Commission rejected an automatic solution consisting in the statutory nullification of all judgments delivered with that judge’s participation. It required a more individualised solution taking legal certainty into account.

The same logic should apply at an earlier stage of the appointment process. If even the remedying of an established violation cannot proceed automatically without regard to competing constitutional values, all the more reason why an irreversible constitutional consequence should not be created where the legality of the election procedure remains the subject of unresolved proceedings.

In this context, the Association draws attention to the fact that the March 2026 procedure is currently the subject of proceedings before the Constitutional Tribunal in case no. Ts 161/26 and before the European Court of Human Rights in Skwarzyński v. Poland, application no. 27956/26. It is therefore inappropriate to treat all legal issues concerning the March election as already resolved. Competent judicial bodies are engaged in examining them and should be afforded a genuine opportunity to perform their function.

Eleventh, paragraph 67 of the Opinion is significant in that the Commission warned against measures leading to the effective paralysis of the Tribunal in order subsequently to obtain the opportunity to alter the direction of its case-law by filling a sufficient number of vacancies. The Commission emphasised the duty of sincere cooperation between constitutional authorities and the need to act within the applicable rules even where those rules make it more difficult to achieve a political objective.

The Association considers this principle fundamental. It is impermissible either to obstruct the functioning of the Tribunal in order to take control of its composition or to accelerate the filling of accumulated vacancies in a manner enabling a single majority to shape a substantial part of its composition at one time. Both practices are different manifestations of the same problem: treating the composition of the constitutional court as an instrument for altering the direction of its activity.

Consequently, the events of March 2026 do not undermine the fundamental premises of CDL-AD(2024)035. On the contrary, they demonstrate the need to apply them consistently also to the current majority. The Commission itself formulated the principle that restoring the rule of law requires abandoning the “winner takes all” logic. The Association requests that this principle be applied symmetrically, irrespective of the political identity of the majority which, at any given time, has the capacity to shape the composition of the Constitutional Tribunal.

For and on behalf of

VERITAS ET IUS ASSOCIATION

IN SERVICE OF THE NATION

Piotr Schab

President of the Management Board

09.10.2026
STANOWISKO

POKAŻ TREŚĆ

w sprawie ustawowych gwarancji wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, roli Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przy odbieraniu ślubowania oraz innych nominacji sędziowskich (w polskiej wersji językowej)

Warszawa, 4 października 2026 roku

Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo
(Komisja Wenecka Rady Europy)

Pani Marta Cartabia
Prezes Komisji Weneckiej

za pośrednictwem Pani Simony Granata-Menghini
Dyrektor i Sekretarz Komisji Weneckiej

Council of Europe
Avenue de l’Europe
F-67075 Strasbourg Cedex, France

STANOWISKO

w sprawie ustawowych gwarancji wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, roli Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przy odbieraniu ślubowania oraz innych nominacji sędziowskich

I. STANOWISKO STOWARZYSZENIA VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI DO KOMISJI WENECKIEJ

Stowarzyszenie Veritas et Ius. W Służbie Narodowi, w związku z prowadzoną przez Komisję Wenecką analizą dotyczącą Trybunału Konstytucyjnego w Polsce, przedstawia niniejsze stanowisko z perspektywy ustrojowej, koncentrując się na standardzie legalności procedury obsadzania sądu konstytucyjnego, zasadzie sądu ustanowionego ustawą, transparentności i równości procedury nominacyjnej, indywidualnym charakterze wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego, pluralizmie konstytucyjnym oraz konieczności ochrony Trybunału przed politycznym przejmowaniem jego składu przez kolejne większości parlamentarne.

Zdaniem Stowarzyszenia punktem wyjścia dla oceny aktualnej sytuacji Trybunału Konstytucyjnego nie może być wyłącznie pytanie o obowiązek odebrania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ślubowania od osób wybranych przez Sejm w dniu 13 marca 2026 r. Pytanie to jest następstwem zagadnienia logicznie i prawnie wcześniejszego: czy procedura, która doprowadziła do wyboru tych osób, odpowiadała standardom konstytucyjnym i konwencyjnym dotyczącym legalności, transparentności, równości kandydatów, indywidualizacji wyboru oraz ochrony przed arbitralnością i niedopuszczalnym wpływem politycznym.

Nie można bowiem analizować ostatniego etapu procesu kreacyjnego w oderwaniu od etapów wcześniejszych. Jeżeli istnieją poważne i nierozstrzygnięte zarzuty dotyczące legalności procedury prowadzącej do wyboru sędziego sądu konstytucyjnego, rozwiązaniem nie może być przyjęcie fikcji, że wszystkie etapy poprzedzające wybór zostały definitywnie zakończone i pozostają poza kontrolą prawną, a dalsza rola innych organów konstytucyjnych ma charakter wyłącznie automatyczny.

Znaczenie tej kwestii jest tym większe, że prawidłowość procedury przeprowadzonej w marcu 2026 r. jest już przedmiotem postępowań przed właściwymi organami sądowymi. Przed Trybunałem Konstytucyjnym toczy się postępowanie w sprawie Ts 161/26, dotyczące skargi konstytucyjnej Michała Skwarzyńskiego, będącego uczestnikiem tej samej procedury wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Równocześnie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka toczy się sprawa Skwarzyński przeciwko Polsce, nr 27956/26, odnosząca się do sposobu przeprowadzenia marcowej procedury wyborczej. Z kolei sytuacja osób wybranych w wyniku tej procedury stanowi przedmiot sprawy Dziurda i inni przeciwko Polsce.

Powstaje zatem szczególna sytuacja prawna. Różne etapy tej samej procedury kreacyjnej zostały poddane kontroli właściwych organów sądowych z odmiennych perspektyw. Osoby wybrane przez Sejm kwestionują działania następujące po ich wyborze, podczas gdy inny uczestnik tej samej procedury podnosi zarzuty dotyczące legalności, równości i transparentności etapu, który doprowadził do samego wyboru. Stowarzyszenie nie przesądza zasadności żadnego z tych roszczeń. Zwraca jednak uwagę Komisji Weneckiej, że istnienia tych postępowań nie można pominąć przy formułowaniu oceny ustrojowej.

Komisja Wenecka nie powinna zatem opierać swojej analizy na założeniu, że legalność wyboru z 13 marca 2026 r. jest okolicznością prawnie zamkniętą. Właśnie ta kwestia została poddana kontroli sądowej. Zasada rządów prawa przemawia za tym, aby pozostawić właściwym organom możliwość rzeczywistego rozpoznania zarzutów przed stworzeniem nieodwracalnego stanu prawnego i faktycznego.

Stowarzyszenie zwraca w tym zakresie szczególną uwagę na sytuację Michała Skwarzyńskiego. Był on formalnie zgłoszonym kandydatem na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego, uczestniczył w wysłuchaniu przed Komisją Sprawiedliwości i Praw Człowieka i uzyskał pozytywną opinię Komisji. Okoliczność ta ma znaczenie niezależnie od ostatecznej oceny zasadności jego skargi. Pokazuje bowiem, że procedura z marca 2026 r. nie może być rekonstruowana wyłącznie przez pryzmat sytuacji osób, które uzyskały większość w głosowaniu Sejmu.

Stowarzyszenie zwraca się zatem do Komisji Weneckiej o zapoznanie się z pełnym zapisem przebiegu posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka nr 141 z dnia 12 marca 2026 r., podczas którego przeprowadzono wysłuchanie kandydatów na stanowiska sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Nie należy ograniczać analizy do formalnych dokumentów zgłoszeniowych, opinii końcowych Komisji i rezultatów późniejszego głosowania Sejmu. Pytania zadawane kandydatom, ich odpowiedzi, przebieg debaty oraz sposób różnicowania kandydatur stanowią istotny materiał dla ustalenia rzeczywistego charakteru procedury.

Materiał ten ma również znaczenie dla oceny, czy procedura parlamentarna została skonstruowana w sposób pozwalający na rzeczywistą i merytoryczną ocenę kwalifikacji kandydatów. W ocenie Stowarzyszenia im wyższa jest pozycja ustrojowa obsadzanego organu i im trudniejsze jest późniejsze usunięcie skutków wadliwego powołania, tym większe znaczenie powinny mieć gwarancje proceduralne istniejące przed dokonaniem wyboru.

Dotyczy to szczególnie Trybunału Konstytucyjnego. Dziewięcioletnia kadencja sędziego TK oraz znaczenie wydawanych przez Trybunał orzeczeń powodują, że wada procesu kreacyjnego może wywoływać skutki przez wiele lat. Problem wadliwego powołania nie kończy się wraz z objęciem urzędu. Może następnie oddziaływać na status składów orzekających i autorytet wydawanych orzeczeń.

Dlatego Stowarzyszenie uważa za konieczne stworzenie procedury ustawowej określającej minimalne standardy zgłaszania, weryfikowania i oceny kandydatów do Trybunału Konstytucyjnego. Procedura ta powinna obejmować odpowiednio długi okres pozwalający na rzeczywistą weryfikację kandydatur, obowiązek przedstawienia dokumentów potwierdzających spełnienie przesłanek ustawowych, transparentne wysłuchanie publiczne, równe zasady przedstawiania kandydatur Sejmowi oraz rozwiązania pozwalające wyjaśnić poważne wątpliwości dotyczące spełnienia warunków objęcia urzędu.

Szczególnego znaczenia wymaga indywidualny charakter wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Konstytucja ustanawia indywidualne dziewięcioletnie kadencje. Mechanizm ten ma znaczenie nie tylko techniczne, lecz także gwarancyjne. Rozłożenie zmian składu sądu konstytucyjnego w czasie przeciwdziała możliwości jednorazowego ukształtowania znacznej części jego składu przez jedną większość parlamentarną. Dlatego procedura powinna umożliwiać jednoznaczne ustalenie, na jakie konkretne stanowisko i na jaką indywidualną kadencję wybierany jest konkretny kandydat.

Zagadnienie to wiąże się z szerszym problemem pluralizmu konstytucyjnego. Stowarzyszenie nie twierdzi, że Konstytucja wymaga matematycznej reprezentacji poszczególnych partii politycznych w Trybunale. Byłoby to zaprzeczeniem charakteru urzędu sędziowskiego. Równocześnie sąd konstytucyjny nie może zostać skonstruowany jako organ należący do aktualnej większości parlamentarnej.

Rzeczpospolita Polska jest, zgodnie z art. 1 Konstytucji, dobrem wspólnym wszystkich obywateli. Trybunał Konstytucyjny jako jeden z podstawowych organów konstytucyjnych państwa również musi zachowywać charakter instytucji państwa jako całości, a nie instytucji jednej większości. Pluralizm nie oznacza podziału miejsc pomiędzy partie. Oznacza natomiast stworzenie takiej procedury, w której żadna większość nie może traktować zwycięstwa wyborczego jako mandatu do przejęcia sądu konstytucyjnego.

Stowarzyszenie szczególnie przestrzega przed mechanizmem politycznej sukcesji, który można sprowadzić do formuły: „poprzednicy obsadzili Trybunał swoimi, więc teraz my obsadzimy go swoimi”. Zmiana politycznej tożsamości osób korzystających z wadliwego instrumentu nie naprawia samego instrumentu. Jeżeli możliwość politycznego podporządkowania procesu nominacyjnego była wadą pod rządami poprzedniej większości, pozostaje wadą również wtedy, gdy korzysta z niej większość deklarująca przywracanie praworządności.

Standard ustrojowy musi być neutralny wobec zmieniających się większości. Praworządność nie może oznaczać prawa kolejnej większości do wykorzystania wobec sądownictwa instrumentów, które uważała za niedopuszczalne wtedy, gdy pozostawała w opozycji. Jeżeli standard ma rzeczywiście chronić niezależność sądownictwa konstytucyjnego, musi ograniczać także władzę tych, którzy sami deklarują działanie w jego obronie.

Z tej perspektywy Komisja Wenecka powinna rozważyć także model wyboru sędziów Trybunału większością kwalifikowaną połączoną z odpowiednim mechanizmem antyimpasowym. Celem takiego rozwiązania nie byłoby przyznanie partiom politycznym prawa do własnych miejsc w Trybunale, lecz stworzenie strukturalnej zachęty do wyboru kandydatów zdolnych uzyskać poparcie przekraczające aktualną większość rządową. Mechanizm antyimpasowy jest przy tym konieczny, aby wymóg konsensusu nie został przekształcony w możliwość trwałego blokowania obsady Trybunału.

Istotne jest również wyraźne rozdzielenie wyboru dokonywanego przez Sejm od kontroli spełnienia przesłanek prawnych objęcia urzędu. Żaden organ nie powinien uzyskiwać nieograniczonego politycznego prawa weta wobec wyboru dokonanego przez inny organ konstytucyjny. Nie oznacza to jednak, że po głosowaniu parlamentarnym państwo powinno świadomie ignorować ujawnienie poważnej przeszkody prawnej dotyczącej osoby wybranej. System musi przewidywać procedurę pozwalającą taką sytuację rozstrzygnąć według prawa, a nie według politycznej oceny zainteresowanych organów.

W ocenie Stowarzyszenia obecny kryzys pokazuje przede wszystkim brak wystarczająco precyzyjnych reguł. Konflikt pomiędzy organami państwa nie powinien być rozstrzygany przez zwiększenie swobody politycznej jednego z nich. Powinien prowadzić do ustanowienia takich reguł, aby analogiczny konflikt w przyszłości był rozstrzygany przez prawo.

Z tego względu Stowarzyszenie zwraca się do Komisji Weneckiej o uwzględnienie w prowadzonych pracach nie tylko sytuacji osób wybranych 13 marca 2026 r., lecz całego procesu kreacyjnego, który doprowadził do ich wyboru, w tym zarzutów poddanych obecnie kontroli Trybunału Konstytucyjnego w sprawie Ts 161/26 oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Skwarzyński przeciwko Polsce, nr 27956/26.

Istnienie tych postępowań jest istotne ustrojowo. Oznacza bowiem, że państwo posiada właściwe organy, przed którymi podniesione zostały zarzuty dotyczące legalności marcowej procedury i które powinny mieć realną możliwość ich zbadania. Komisja Wenecka nie musi przesądzać, czy zarzuty te są zasadne. Powinna jednak uwzględnić ich istnienie i unikać rekomendowania rozwiązania, które faktycznie uczyniłoby wynik tych postępowań bezprzedmiotowym przed ich zakończeniem.

Stowarzyszenie proponuje zatem, aby Komisja potraktowała wydarzenia z marca 2026 r. jako materiał pozwalający sformułować standard na przyszłość: ustawową i transparentną procedurę; rzeczywistą ocenę kwalifikacji; indywidualizację każdego wyboru i kadencji; odpowiedni czas na weryfikację kandydatów; równe traktowanie wszystkich kandydatur; mechanizm wyjaśniania poważnych wątpliwości prawnych; pluralizm instytucjonalny oraz rozwiązania ograniczające możliwość politycznego przejęcia Trybunału przez każdą kolejną większość.

Celem takiego standardu nie powinno być ustalenie, kto powinien zostać sędzią Trybunału Konstytucyjnego. Jego celem powinno być stworzenie systemu, w którym pytanie to rozstrzygane jest według uprzednio ustanowionych reguł, a nie według zasady „Teraz My”. Tylko taki model może stopniowo odbudować autorytet sądownictwa konstytucyjnego i zagwarantować, że Trybunał będzie postrzegany jako organ Rzeczypospolitej, a nie jako instytucja kolejnych większości parlamentarnych.

Stanowisko Stowarzyszenia wobec opinii Komisji Weneckiej CDL-AD(2024)035

Stowarzyszenie uważa, że przedstawione wyżej postulaty pozostają w zasadniczej zgodności z aksjologią opinii Komisji Weneckiej CDL-AD(2024)035, wymagają jednak jej rozwinięcia w świetle doświadczeń procedury wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego przeprowadzonej w marcu 2026 r. Opinia z 2024 r. została wydana w innym stanie faktycznym i dotyczyła projektowanych rozwiązań prawnych. Marcowa procedura z 2026 r. pozwala natomiast zweryfikować praktycznie, czy zidentyfikowane przez Komisję zagrożenia zostały rzeczywiście usunięte.

Po pierwsze, szczególnego znaczenia nabiera pkt 44 opinii CDL-AD(2024)035. Komisja uznała tam zapobieganie nadmiernemu wpływowi na powoływanie sędziów Trybunału Konstytucyjnego za jeden z podstawowych celów reformy i wskazała, że zasadnicze reguły dotyczące powoływania oraz odwoływania sędziów konstytucyjnych powinny być określone na poziomie konstytucyjnym lub ustawowym, przy czym regulacja konstytucyjna lepiej chroni je przed ingerencją aktualnej większości politycznej.

Stowarzyszenie podziela ten kierunek rozumowania, lecz zwraca uwagę na jego dalszą konsekwencję. Nie wystarcza ustawowe określenie wyłącznie większości wymaganej do dokonania wyboru. Ochrona przed arbitralnością wymaga również normatywnego uregulowania istotnych etapów poprzedzających głosowanie: terminów zgłaszania kandydatur, wymaganych dokumentów, sposobu weryfikacji kwalifikacji, czasu na przeprowadzenie tej weryfikacji, publicznego wysłuchania, sposobu przedstawienia Sejmowi wyników oceny kandydatów oraz jednakowych zasad traktowania wszystkich osób dopuszczonych do procedury. Komisja sama zauważyła, że obecna Konstytucja ogranicza się zasadniczo do wskazania Sejmu jako organu wyborczego, podczas gdy obowiązujące rozwiązania pozostawiają warunki wyboru w znacznym zakresie Regulaminowi Sejmu. W ocenie Stowarzyszenia doświadczenie marca 2026 r. potwierdza, że właśnie ta część procesu kreacyjnego wymaga dalszego uregulowania.

Po drugie, szczególnego znaczenia nabierają pkt 45–47 opinii. Komisja pozytywnie oceniła wprowadzenie większości trzech piątych, ponieważ rozwiązanie takie wymusza poparcie wykraczające poza jedną większość parlamentarną i może służyć depolityzacji wyboru. Jednocześnie Komisja uznała, że większość kwalifikowana musi zostać połączona z rzeczywistym mechanizmem antyimpasowym. Samo ponowienie procedury nie zostało uznane za wystarczające. Komisja wskazała nawet możliwość zastosowania większości dwóch trzecich jako zasady i trzech piątych jako mechanizmu antyimpasowego, a także przypomniała wcześniejszą propozycję udziału różnych władz państwowych w kształtowaniu składu Trybunału.

Stowarzyszenie uważa tę część opinii za szczególnie istotną dla obecnej sytuacji. Mechanizm wyborczy powinien być skonstruowany tak, aby zarówno większość, jak i opozycja miały interes w poszukiwaniu kandydatów akceptowalnych ponad bieżącym podziałem politycznym. Mechanizm antyimpasowy nie może natomiast polegać na prostym oczekiwaniu do chwili, w której większość kwalifikowana zostanie zastąpiona większością pozwalającą aktualnej koalicji wybrać własnych kandydatów. Taki mechanizm jedynie odraczałby zastosowanie zasady „winner takes all”, zamiast ją eliminować.

Po trzecie, pkt 47 opinii ma znaczenie również dla oceny ustrojowego pluralizmu. Komisja przypomniała możliwość systemu, w którym po jednej trzeciej sędziów konstytucyjnych wybierają Prezydent, Sejm i sądownictwo. Stowarzyszenie nie przesądza, że rozwiązanie to powinno zostać w Polsce przyjęte. Istotna jest jednak zasada stojąca za tą propozycją: skład sądu konstytucyjnego nie powinien być prostym odzwierciedleniem woli jednej większości parlamentarnej.

Po czwarte, pkt 48 opinii pozostaje bezpośrednio relewantny dla późniejszego wyboru Macieja Berka. Komisja pozytywnie oceniła czteroletni okres niepołączalności obejmujący między innymi osoby, które wcześniej były członkami Rady Ministrów, sekretarzami lub podsekretarzami stanu. Komisja wyraźnie wskazała, że chociaż taki okres karencji nie stanowi jednolitego standardu europejskiego, to w konkretnym polskim kontekście jest rozwiązaniem uzasadnionym ze względu na potrzebę ochrony postrzeganej bezstronności Trybunału.

Stowarzyszenie uważa, że argument ten powinien zostać uwzględniony przy ocenie bezpośredniego przechodzenia osoby z wykonywania polityki rządu do sprawowania funkcji sędziego konstytucyjnego. Nie oznacza to automatycznego zakwestionowania niezależności konkretnej osoby. Oznacza natomiast, że sama Komisja Wenecka zidentyfikowała w polskim kontekście ustrojowym szczególne ryzyko związane z bezpośrednim przechodzeniem z wysokich funkcji politycznych do Trybunału Konstytucyjnego i uznała czteroletni okres karencji za rozwiązanie racjonalne.

Po piąte, pkt 49 opinii zasługuje na szczególne podkreślenie. Komisja pozytywnie oceniła rozszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do przedstawiania kandydatów poza sam Sejm i jego Prezydium, wskazując między innymi Prezydenta, środowiska sądowe i organy samorządów zawodów prawniczych. Uzasadnieniem było zwiększenie różnorodności kandydatur oraz ułatwienie osiągnięcia porozumienia pomiędzy różnymi siłami politycznymi.

W ocenie Stowarzyszenia jest to argument bezpośrednio wspierający przedstawioną wyżej koncepcję pluralizmu. Pluralizm nie oznacza przydzielania miejsc partiom. Polega między innymi na stworzeniu realnej możliwości pojawienia się kandydatów spoza bezpośredniego zaplecza partii politycznych i na zagwarantowaniu, że kandydatura taka, jeżeli zostanie prawidłowo zgłoszona i pozytywnie przejdzie merytoryczny etap oceny, będzie następnie traktowana według takich samych reguł jak kandydatury politycznie preferowane.

Po szóste, pkt 50 opinii wskazuje na możliwość wykorzystania wysłuchania kandydatów jako instrumentu służącego depolityzacji procesu. Komisja odnosiła się wprawdzie do opiniowania przez Krajową Radę Sądownictwa, jednak istotna jest zasada: dodatkowa, merytoryczna ocena kandydata może służyć depolityzacji, nawet jeżeli nie wiąże ostatecznie Sejmu.

Z tego właśnie względu Stowarzyszenie ponownie zwraca się do Komisji Weneckiej o zapoznanie się z pełnym protokołem i zapisem posiedzenia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka nr 141 z 12 marca 2026 r. Wysłuchanie nie może być traktowane jako pozbawiony znaczenia rytuał poprzedzający decyzję polityczną. Jeżeli państwo organizuje merytoryczną ocenę kandydatów, jej przebieg powinien stanowić rzeczywisty element procesu decyzyjnego. Marcowa procedura pozwala Komisji ocenić nie tylko formalne reguły, lecz również ich funkcjonowanie w praktyce.

Po siódme, pkt 51–53 potwierdzają, że zarówno większość kwalifikowana, jak i mechanizm antyimpasowy powinny posiadać odpowiednio wysoką rangę normatywną. Komisja trafnie zwróciła uwagę na ryzyko pozostawienia tych kwestii zwykłemu ustawodawcy, który może następnie zmienić reguły stosownie do potrzeb aktualnej większości. Z perspektywy Stowarzyszenia argument ten należy rozszerzyć także na inne fundamentalne elementy procesu nominacyjnego. Reguły gry muszą być ustalone przed rozpoczęciem konkretnej procedury i nie mogą zależeć od tego, kto jest kandydatem ani która większość dokonuje wyboru.

Po ósme, szczególnego znaczenia nabierają pkt 69–73 końcowej części opinii. Komisja wyraźnie stwierdziła, że przywracanie praworządności oznacza odrzucenie logiki „winner takes all”, zgodnie z którą zwycięzca wyborów może rządzić bez uwzględniania praw i uzasadnionych oczekiwań mniejszości. Jest to w istocie ten sam problem, który Stowarzyszenie określa w niniejszym stanowisku mianem polityki „Teraz My”.

W ocenie Stowarzyszenia nie można znaleźć mocniejszego uzasadnienia dla jednakowego standardu wobec kolejnych większości. Zasada „winner takes all” nie staje się dopuszczalna dlatego, że nowa większość deklaruje naprawianie szkód wyrządzonych przez poprzedników. Jeżeli istotą przywrócenia praworządności jest odrzucenie tej zasady, musi ona zostać odrzucona również przez tych, którzy praworządność przywracają.

Po dziewiąte, pkt 71 opinii jest szczególnie istotny dla zasady ciągłości i indywidualizacji kadencji. Komisja nie zaakceptowała koncepcji całkowitego odnowienia składu Trybunału, podkreślając nieusuwalność prawidłowo powołanych sędziów oraz zagrożenie, że jedna większość mogłaby jednorazowo obsadzić cały Trybunał. Komisja wskazała zarazem korzyść wynikającą z rozłożenia nominacji w czasie.

Argument ten odpowiada ustrojowej funkcji indywidualnej dziewięcioletniej kadencji sędziego TK. Jej znaczenie nie sprowadza się do osobistej gwarancji sędziego. Rozłożenie kadencji w czasie chroni Trybunał przed jednorazową zmianą jego całego lub zasadniczego składu przez jedną większość polityczną. Z tego względu każde stanowisko powinno być związane z konkretnym wakatem i konkretną indywidualną kadencją, a państwo nie powinno dopuszczać do celowego kumulowania wakatów po to, aby następnie jedna większość mogła dokonać zbiorczej wymiany znacznej części Trybunału.

Po dziesiąte, pkt 72 opinii pokazuje konsekwencję zasady proporcjonalności i pewności prawa. Nawet w sytuacji, w której istnieje wiążące orzeczenie ETPCz stwierdzające wadliwość powołania sędziego, Komisja odrzuciła automatyzm polegający na ustawowym unicestwieniu wszystkich orzeczeń wydanych z jego udziałem. Wymagała rozwiązania bardziej zindywidualizowanego i uwzględniającego bezpieczeństwo prawne.

Ta sama logika powinna działać na wcześniejszym etapie procesu kreacyjnego. Skoro nawet naprawienie stwierdzonego naruszenia nie może następować przez automatyzm nieuwzględniający konkurujących wartości konstytucyjnych, tym bardziej nie powinno się tworzyć nieodwracalnego skutku ustrojowego w sytuacji, gdy legalność procedury wyborczej pozostaje przedmiotem nierozstrzygniętych postępowań.

W tym kontekście Stowarzyszenie zwraca uwagę, że procedura z marca 2026 r. jest obecnie przedmiotem postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie Ts 161/26 oraz przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w sprawie Skwarzyński przeciwko Polsce, nr 27956/26. Nie jest zatem prawidłowe traktowanie wszystkich zagadnień prawnych dotyczących marcowego wyboru jako już rozstrzygniętych. Istnieją właściwe organy sądowe zaangażowane w ich wyjaśnienie i powinny mieć możliwość rzeczywistego wykonania swojej funkcji.

Po jedenaste, istotny jest pkt 67 opinii, w którym Komisja przestrzegła przed działaniami prowadzącymi do faktycznego sparaliżowania Trybunału po to, aby następnie uzyskać możliwość zmiany kierunku jego orzecznictwa przez obsadzenie odpowiedniej liczby wakatów. Komisja podkreśliła obowiązek lojalnej współpracy pomiędzy organami konstytucyjnymi oraz konieczność działania w ramach obowiązujących reguł nawet wtedy, gdy reguły te utrudniają realizację politycznego celu.

Stowarzyszenie uważa tę zasadę za fundamentalną. Nie można ani blokować funkcjonowania Trybunału po to, aby przejąć jego skład, ani przyspieszać obsadzania skumulowanych wakatów w sposób umożliwiający jednorazowe ukształtowanie jego znacznej części. Obie praktyki są różnymi przejawami tego samego problemu: traktowania składu sądu konstytucyjnego jako instrumentu pozwalającego zmienić kierunek jego działalności.

W konsekwencji wydarzenia z marca 2026 r. nie podważają podstawowych założeń CDL-AD(2024)035. Przeciwnie – pokazują potrzebę ich konsekwentnego zastosowania również wobec aktualnej większości. Komisja sama sformułowała zasadę, według której odbudowa praworządności wymaga odejścia od logiki „winner takes all”. Stowarzyszenie zwraca się o zastosowanie tej zasady symetrycznie, bez względu na polityczną identyfikację większości, która w danym momencie posiada możliwość kształtowania składu Trybunału Konstytucyjnego.

w imieniu
STOWARZYSZENIA
VERITAS ET IUS
W SŁUŻBIE NARODOWI

Prezes Zarządu
Piotr Schab

09.10.2026
PROJEKT STOWARZYSZENIA VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI O ZMIANIE USTAWY O BRONI I AMUNICJI ORAZ NIEKTÓRYCH INNYCH USTAW
POKAŻ TREŚĆ
WPROWADZENIE DO PROJEKTU

Publiczna debata dotycząca zasad dostępu obywateli do broni palnej weszła obecnie w nowy etap. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Karol Nawrocki wezwał do podjęcia publicznej dyskusji w tym przedmiocie, a Rada Bezpieczeństwa i Obronności przy Prezydencie RP zajęła się propozycjami zmian w przepisach dotyczących dostępu do broni i amunicji. Jest to właściwy moment, aby dyskusję o broni wyprowadzić poza prosty spór pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami liberalizacji i postawić pytanie zasadnicze: w jaki sposób zwiększenie liczby praworządnych, zweryfikowanych i odpowiedzialnych posiadaczy broni może zostać wykorzystane do zwiększenia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej?

Przedstawiony projekt wychodzi z założenia, że liberalizacja dostępu do broni nie musi oznaczać rezygnacji z kontroli państwa. Przeciwnie, możliwe jest stworzenie modelu łączącego zwiększenie potencjału obronnego społeczeństwa z wysokim poziomem bezpieczeństwa publicznego. Szczególnego znaczenia nabiera to po pełnoskalowej agresji Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie. Projekt traktuje legalne posiadanie broni nie tylko jako zagadnienie dotyczące indywidualnych uprawnień obywatela, lecz również jako potencjalny element odporności państwa i społecznego komponentu odstraszania.

Proponowany model jest świadomie umiarkowany. Nie zakłada zniesienia pozwoleń, badań lekarskich i psychologicznych ani innych instrumentów weryfikacji. Zakłada natomiast zwiększenie zaufania państwa do obywatela, który spełnia ustawowe wymagania, oraz stworzenie takich rozwiązań prawnych, aby prywatne środki przeznaczane na legalne posiadanie broni mogły jednocześnie przyczyniać się do zwiększenia odporności Rzeczypospolitej Polskiej. W szczególnym reżimie proponowanym w projekcie bezpieczeństwo okresu pokoju ma zostać zapewnione m.in. przez profesjonalne magazynowanie broni i ograniczenie dostępu do amunicji.

Istotą projektu jest odstraszanie. Potencjalny agresor powinien brać pod uwagę nie tylko liczebność Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej i zasoby pozostające bezpośrednio w dyspozycji państwa, lecz również odporność społeczeństwa, jego przygotowanie oraz zdolność do zachowania spójności w sytuacji zagrożenia. Społeczny komponent odstraszania nie zastępuje armii. Stanowi jeden z elementów zwiększających przewidywany koszt agresji. Najlepszym rezultatem proponowanej regulacji byłaby zatem sytuacja, w której stworzonego przez nią potencjału nigdy nie trzeba byłoby wykorzystywać.

PROJEKT

USTAWA

z dnia ………………. 2026 r

o zmianie ustawy o broni i amunicji oraz niektórych innych ustaw

Art. 1. W ustawie z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji wprowadza się następujące zmiany:
1. w art. 10 ust. 2 po pkt 8 dodaje się pkt 9 w brzmieniu:
„9) wzmocnienia potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej.”;
- art. 10 ust. 3a otrzymuje brzmienie:
„3a. Za ważną przyczynę posiadania broni dla pozwolenia na broń do celów ochrony osobistej, osób i mienia uważa się także chęć wzmocnienia potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej zadeklarowaną przez:
1. funkcjonariusza publicznego, o którym mowa w art. 115 § 13 Kodeksu karnego;
2. funkcjonariusza państwowej formacji uzbrojonej;
3. żołnierza zawodowego Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz osobę pełniącą terytorialną służbę wojskową;
4. sędziego, asesora sądowego, prokuratora albo asesora prokuratorskiego;
5. pracownika administracji rządowej albo pracownika samorządowego;
6. nauczyciela albo nauczyciela akademickiego;
7. adwokata, radcę prawnego, notariusza, komornika sądowego, rzecznika patentowego, doradcę podatkowego oraz osobę wykonującą inny zawód zaufania publicznego,
jeżeli jest niekarany za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe i jeżeli osoba ta spełnia pozostałe wymagania przewidziane ustawą do uzyskania pozwolenia na broń.”;
- po ust. 3a dodaje się ust. 3b–3d w brzmieniu:
„3b. Za ważną przyczynę posiadania broni w celu wzmocnienia potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej określoną w art. 10 ust. 2 pkt 9 uważa się zadeklarowaną przez osobę fizyczną chęć wzmocnienia tego potencjału, jeżeli osoba ta spełnia wymagania określone w art. 15 i art. 16.

3c. Pozwolenie, o którym mowa w ust. 2 pkt 9, uprawnia do posiadania nie więcej niż trzech egzemplarzy broni, w tym nie więcej niż dwóch egzemplarzy broni długiej oraz jednego egzemplarza broni krótkiej w tym automatycznej i samopowtarzalnej. W czasie pokoju pozwolenie to nie uprawnia posiadacza do posiadania amunicji przeznaczonej do broni objętej tym pozwoleniem poza przypadkami i miejscami określonymi w ustawie.

3d. Szczegółowe kategorie broni dopuszczonej do posiadania na podstawie ust. 3b i 3c, wymagania dotyczące jej zgodności z systemami uzbrojenia wykorzystywanymi przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, sposób jej przechowywania oraz zasady korzystania z niej określają przepisy wydane na podstawie ustawy.”;
- po art. 32 dodaje się art. 32a w brzmieniu:
„Art. 32a. 1. Broń posiadana na podstawie pozwolenia, o którym mowa w art. 10 ust. 2 pkt 9, należąca do kategorii określonych w art. 10 ust. 3b–3d, podlega obowiązkowi przechowywania w magazynie broni prowadzonym przez przedsiębiorcę posiadającego wymagane prawem uprawnienia albo przez właściwą państwową jednostkę organizacyjną.
- W czasie pokoju zabronione jest przemieszczanie broni, o której mowa w ust. 1, w stanie załadowanym oraz przemieszczanie jej łącznie z przeznaczoną do niej amunicją. Korzystanie z tej broni jest dopuszczalne wyłącznie na strzelnicy, z użyciem amunicji udostępnionej na obiekcie i pozostającej pod kontrolą podmiotu prowadzącego strzelnicę lub magazyn broni i strzelnicę.
- W razie mobilizacji, wprowadzenia stanu wojennego, wystąpienia bezpośredniego zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa albo w czasie wojny udostępnianie broni znajdującej się w magazynach, o których mowa w ust. 1, następuje na następujących zasadach: Udostępnienia broni, o której mowa w ust. 1, w razie mobilizacji, wprowadzenia stanu wojennego, w razie zagrożenia wojną odbywa się na podstawie zarządzenia albo: Prezydenta RP, Premiera RP, Ministra, Komendanta Głównego Policji, Komendanta Wojewódzkiego Policji; a także na zarządzenie odpowiednich władz wojskowych; w razie wydania zarządzenia w wydaniu broni cywilom, Komendant Wojewódzki Policji może przejąć jedną z trzech jednostek broni osoby fizycznej, w zamian za 1000 szt amunicji do broni określonej w art. 10 ust. 3b-d pozostawionych cywilowi;
- po art. 33 dodaje się art. 33a w brzmieniu:
„Art. 33a. 1. Wprowadzenie stanu wojennego, ogłoszenie mobilizacji, wystąpienie zagrożenia wojną, zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo trwanie wojny nie stanowią samoistnej podstawy cofnięcia pozwolenia na broń, odebrania legalnie posiadanej broni lub amunicji ani nakazania ich złożenia do depozytu.
- W okolicznościach określonych w ust. 1 odebranie broni lub amunicji może nastąpić wyłącznie na podstawie ustawy i w przypadkach w niej określonych, wobec indywidualnych osób.
- Zabronione jest generalne pozbawienie osób cywilnych legalnie posiadanej broni wyłącznie z powodu wprowadzenia stanu wojennego, ogłoszenia mobilizacji, trwania wojny bądź zagrożenia wojną.”.
Art. 2. W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny po art. 231b dodaje się art. 231c w brzmieniu:

„Art. 231c. § 1. Funkcjonariusz publiczny, który, nie mając podstawy prawnej, w związku z wprowadzeniem stanu wojennego, ogłoszeniem mobilizacji, zagrożeniem wojną albo trwaniem wojny odbiera osobie uprawnionej legalnie posiadaną broń lub amunicję albo nakazuje ich wydanie w celu generalnego pozbawienia ludności cywilnej legalnie posiadanej broni, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 wydaje decyzję, rozkaz lub polecenie mające na celu bezprawne, generalne pozbawienie ludności cywilnej legalnie posiadanej broni, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się do odebrania broni lub amunicji dokonanego na podstawie i w granicach ustawy z przyczyn odnoszących się indywidualnie do jej posiadacza albo w wykonaniu przewidzianego ustawą obowiązku na rzecz obronności państwa.”.

Art. 3. W ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych w art. 22 dodaje się przepis w brzmieniu:

„Kosztami uzyskania przychodów są również wydatki poniesione przez podatnika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą na:
1. nabycie broni na podstawie pozwolenia, o którym mowa w art. 10 ust. 2 pkt 9 ustawy z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji;
2. obowiązkowe przechowywanie broni, o której mowa w pkt 1;
3. szkolenie strzeleckie podatnika lub osób pozostających z nim w stosunku pracy albo wykonujących na jego rzecz pracę lub usługi na innej podstawie prawnej
– niezależnie od przedmiotu prowadzonej działalności gospodarczej, pod warunkiem że broń jest posiadana zgodnie z prawem, a szkolenie zostało przeprowadzone przez podmiot uprawniony do jego prowadzenia.”.

Art. 4. W ustawie z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych w art. 15 dodaje się przepis w brzmieniu:

„Kosztami uzyskania przychodów są również wydatki poniesione przez podatnika na:
1. nabycie broni na podstawie pozwolenia, o którym mowa w art. 10 ust. 2 pkt 9 ustawy z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji;
2. obowiązkowe przechowywanie broni, o której mowa w pkt 1;
3. szkolenie strzeleckie osób pozostających z podatnikiem w stosunku pracy albo wykonujących na jego rzecz pracę lub usługi na innej podstawie prawnej
– niezależnie od przedmiotu działalności podatnika, pod warunkiem że broń jest posiadana zgodnie z prawem, a szkolenie zostało przeprowadzone przez podmiot uprawniony do jego prowadzenia.”.

Art. 5. Ustawa wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia.

UZASADNIENIE

I. Potrzeba i cel projektowanej regulacji

Projektowana ustawa stanowi propozycję stopniowej liberalizacji przepisów regulujących dostęp do broni palnej, połączonej z zachowaniem mechanizmów weryfikacji osób ubiegających się o pozwolenie na broń. Projekt nie znosi obowiązku uzyskania pozwolenia, wymaganych ustawą badań ani przesłanek negatywnych odnoszących się w szczególności do stanu zdrowia i karalności. Jego założeniem jest natomiast stopniowe odejście od nadmiernie restrykcyjnego modelu reglamentacji w odniesieniu do osób praworządnych, zweryfikowanych i spełniających wymagania ustawowe.

Bezpośrednią przyczyną wymagającą ponownej oceny dotychczasowego modelu jest zasadnicza zmiana środowiska bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej po rozpoczęciu przez Federację Rosyjską pełnoskalowej agresji przeciwko Ukrainie 24 lutego 2022 r. Wojna tocząca się bezpośrednio przy granicach Rzeczypospolitej Polskiej spowodowała znaczący wzrost zainteresowania obywateli legalnym posiadaniem broni. Związek tego zjawiska z wojną na Ukrainie wynika z zasadniczej zmiany społecznej percepcji zagrożenia: ryzyko konfliktu zbrojnego, wcześniej traktowane przez znaczną część społeczeństwa jako hipotetyczne, stało się zagrożeniem rzeczywistym.

Zmianę tę obrazują dane dotyczące liczby zarejestrowanych egzemplarzy broni. Na koniec 2021 r. było ich 658 379. W 2022 r. liczba wzrosła do 760 218, w 2023 r. do 843 755, w 2024 r. do 930 121, natomiast na koniec 2025 r. przekroczyła milion i osiągnęła 1 037 778 egzemplarzy. W okresie od końca 2021 r. do końca 2025 r. liczba zarejestrowanych egzemplarzy wzrosła zatem o 379 399, czyli o około 57,6%.

Skala tego wzrostu oraz jego zbieżność czasowa z pełnoskalową wojną na Ukrainie wskazują na zasadniczą zmianę społecznego podejścia do posiadania broni. Ustawodawca powinien tę zmianę uwzględnić, tworząc rozwiązania pozwalające wykorzystać rosnącą liczbę praworządnych i zweryfikowanych posiadaczy broni również jako element odporności państwa.

Podstawowym celem projektowanej regulacji jest zwiększenie zdolności odstraszania potencjalnego agresora. Odstraszanie jest skuteczne wówczas, gdy potencjalny agresor przed podjęciem decyzji o napaści musi uwzględnić nie tylko potencjał regularnych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, lecz także społeczną odporność państwa, liczbę obywateli zaznajomionych z bezpiecznym posługiwaniem się bronią oraz ekonomiczne i organizacyjne koszty ewentualnej okupacji.

Potencjał obronny państwa nie jest bowiem wyznaczany wyłącznie przez liczbę żołnierzy zawodowych, jednostek wojskowych i wyposażenia pozostającego w dyspozycji Sił Zbrojnych. Potencjalny agresor przy ocenie kosztów napaści oraz ewentualnej okupacji terytorium państwa bierze pod uwagę również zdolność społeczeństwa do długotrwałego oporu, liczbę osób zaznajomionych z bronią oraz stopień przygotowania społeczeństwa do funkcjonowania w warunkach konfliktu.

Projekt opiera się zatem na założeniu, że odpowiednio ukształtowany system legalnego posiadania broni przez praworządnych i zweryfikowanych obywateli może pełnić przede wszystkim funkcję prewencyjną i odstraszającą. Im wyższa jest przewidywana cena agresji i późniejszego utrzymywania kontroli nad zaatakowanym państwem, tym mniejsza jest atrakcyjność podjęcia agresji.

Istotą proponowanego rozwiązania jest stworzenie przewidywalnego mechanizmu prawnego funkcjonującego już w okresie pokoju. Obywatel powinien znać zakres swoich praw i obowiązków, państwo powinno posiadać wiedzę o liczbie i miejscu przechowywania broni objętej szczególnym reżimem, zaś potencjalny agresor powinien mieć świadomość istnienia dodatkowego, rozproszonego potencjału społecznego zwiększającego przewidywany koszt agresji. Podstawowym oczekiwanym skutkiem regulacji jest to, aby mechanizm ten nigdy nie musiał zostać wykorzystany w warunkach rzeczywistego konfliktu.

Doświadczenia wojny na Ukrainie unaoczniły ponadto, że w warunkach konfliktu zbrojnego państwo może nie być w stanie zapewnić każdemu obywatelowi bezpośredniej i nieprzerwanej ochrony. Obywatele muszą mieć realną możliwość ochrony życia i zdrowia własnego oraz swoich najbliższych w granicach określonych prawem. Regulacja dotycząca broni nie może być konstruowana wyłącznie z perspektywy warunków pokojowych, przy założeniu nieprzerwanego i pełnego funkcjonowania wszystkich struktur państwa.

II. Rozszerzenie art. 10 ust. 3a ustawy o broni i amunicji

Pierwszym elementem projektu jest rozszerzenie obowiązującego art. 10 ust. 3a ustawy o broni i amunicji. Ustawodawca przyjął już zasadę, zgodnie z którą chęć wzmocnienia potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić ważną przyczynę posiadania broni. Projekt nie tworzy więc od podstaw nowej aksjologii regulacji, lecz rozwija rozwiązanie już funkcjonujące w polskim porządku prawnym.

Nie istnieją dostateczne podstawy do ograniczania tej konstrukcji wyłącznie do obecnie wskazanych kategorii osób. Jeżeli państwo ufa własnym funkcjonariuszom i żołnierzom w stopniu uzasadniającym szczególne potraktowanie ich deklaracji wzmocnienia potencjału obronnego, analogiczne założenie powinno obejmować sędziów, prokuratorów, pracowników administracji publicznej, nauczycieli i nauczycieli akademickich oraz przedstawicieli zawodów zaufania publicznego.

Projekt obejmuje w szczególności adwokatów, radców prawnych, notariuszy, komorników sądowych, rzeczników patentowych i doradców podatkowych, jak również przedstawicieli innych zawodów zaufania publicznego, jeżeli ustawowym warunkiem ich wykonywania jest niekaralność za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe.

Kryterium to nie ma charakteru przypadkowego. Państwo już na podstawie innych regulacji uznaje osoby należące do tych grup za podmioty, od których wymaga szczególnego standardu praworządności, rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu oraz poddania odpowiedzialności zawodowej. Racjonalne jest zatem uwzględnienie tych okoliczności również przy określaniu ważnej przyczyny posiadania broni.

Projekt nie znosi wobec tych osób wymaganych ustawą badań lekarskich ani psychologicznych. Rozszerzenie art. 10 ust. 3a dotyczy przesłanki ważnej przyczyny posiadania broni, a nie wymagań dotyczących zdolności do jej bezpiecznego posiadania. Liberalizacja ma zatem charakter kontrolowany i nie prowadzi do automatycznego uzyskania pozwolenia przez sam fakt wykonywania określonego zawodu.

III. Nowy cel pozwolenia – wzmocnienie potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej

Drugim elementem projektu jest stworzenie odrębnego celu pozwolenia na broń – wzmocnienia potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Pozwolenie to obejmuje maksymalnie trzy egzemplarze broni: dwa egzemplarze broni długiej i jeden egzemplarz broni krótkiej. Jednocześnie projekt wprowadza szczególny reżim jej przechowywania i korzystania z niej w okresie pokoju.

Założeniem konstrukcji jest rozdzielenie własności broni od możliwości jej swobodnego przechowywania wraz z amunicją przez właściciela. Broń objęta szczególnym pozwoleniem podlega przechowywaniu w profesjonalnym magazynie broni prowadzonym przez uprawniony podmiot albo właściwą państwową jednostkę organizacyjną. W czasie pokoju korzystanie z niej następuje wyłącznie na strzelnicy, natomiast posiadacz nie uzyskuje ogólnego prawa do przechowywania przeznaczonej do niej amunicji.

Projekt celowo wprowadza więc daleko idące zabezpieczenia odnoszące się do okresu pokoju. Szczególny rodzaj pozwolenia nie ma prowadzić do niekontrolowanego zwiększenia dostępności broni i amunicji. Konstrukcja prawna rozdziela własność broni od możliwości przechowywania jej wraz z amunicją.

Rozwiązanie pozwala pogodzić interes bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju z interesem bezpieczeństwa państwa na wypadek zewnętrznego zagrożenia. Obywatel ponosi koszt nabycia broni i może uzyskiwać doświadczenie w legalnym korzystaniu z niej, natomiast broń i amunicja nie są w okresie pokoju przechowywane łącznie w jego miejscu zamieszkania.

Jednocześnie państwo dysponuje wiedzą o miejscu przechowywania broni objętej szczególnym reżimem, a jej magazynowanie odbywa się w miejscach spełniających ustawowe wymagania bezpieczeństwa.

IV. Zakaz generalnego rozbrojenia ludności cywilnej w okresie zagrożenia

Trzecim elementem projektu jest ustawowa gwarancja chroniąca legalnych posiadaczy broni przed generalnym rozbrojeniem ludności cywilnej właśnie w sytuacji, w której materializuje się zagrożenie bezpieczeństwa państwa.

Projekt zakłada, że powstanie zagrożenia, któremu system ma przeciwdziałać, nie może prowadzić do automatycznego odwrócenia jego założeń. Jeżeli państwo w okresie pokoju uznaje legalne posiadanie określonej broni za jeden z elementów potencjału odstraszania, sam fakt powstania zagrożenia wojną, mobilizacji, wprowadzenia stanu wojennego albo wojny nie powinien stanowić samoistnej podstawy generalnego pozbawienia praworządnych obywateli legalnie posiadanej broni.

Byłoby wewnętrznie sprzeczne, gdyby państwo w czasie pokoju zachęcało obywateli do ponoszenia kosztów nabywania broni, zdobywania doświadczenia w jej używaniu i uczestniczenia w tworzeniu społecznego komponentu odporności państwa, natomiast po materializacji zagrożenia automatycznie pozbawiało tych samych obywateli legalnie posiadanej broni.

Zakaz generalnego rozbrojenia nie oznacza wyłączenia możliwości zastosowania środków indywidualnych. Jeżeli konkretna osoba przestanie spełniać wymagania ustawowe albo wystąpi wobec niej przewidziana ustawą przesłanka odebrania broni, właściwy organ zachowuje kompetencje określone prawem.

Projekt rozróżnia zatem indywidualną decyzję opartą na ustawie od generalnego rozbrojenia określonej kategorii obywateli wyłącznie z powodu wystąpienia zagrożenia wojennego.

V. Odpowiedzialność karna za bezprawne generalne rozbrojenie

Gwarancja zakazująca generalnego rozbrojenia zostaje zabezpieczona przepisem karnym. Sama norma kompetencyjna lub zakaz adresowany do organów państwa mogłyby okazać się niewystarczające właśnie w warunkach kryzysu, w których znaczenie gwarancji ustawowych jest największe.

Projekt przewiduje odpowiedzialność funkcjonariusza publicznego dokonującego bez podstawy prawnej odebrania legalnie posiadanej broni lub nakazującego jej wydanie w celu generalnego rozbrojenia ludności cywilnej.

Odrębnie potraktowano zachowanie polegające na wydaniu decyzji, rozkazu albo polecenia mającego na celu przeprowadzenie takiego rozbrojenia. Wyższe zagrożenie karą znajduje uzasadnienie w potencjalnie szerszych następstwach działania osoby inicjującej mechanizm obejmujący większą liczbę legalnych posiadaczy broni.

Jednocześnie projekt wyraźnie wyłącza odpowiedzialność za działania podejmowane na podstawie i w granicach ustawy wobec konkretnej osoby oraz wykonywanie ustawowych obowiązków związanych z obronnością państwa. Penalizacji podlega więc nie wykonywanie legalnych kompetencji państwa, lecz ich pozbawione podstawy prawnej wykorzystanie do generalnego rozbrojenia ludności cywilnej.

VI. Skutki podatkowe nabywania broni i szkolenia strzeleckiego

Kolejnym elementem projektu jest stworzenie ekonomicznego mechanizmu wspierającego realizację jego zasadniczego celu.

Skoro ustawodawca uznaje określony rodzaj legalnie posiadanej broni za element potencjału służącego zwiększeniu odporności państwa i jego zdolności odstraszania, uzasadnione jest stworzenie mechanizmu podatkowego zachęcającego obywateli i przedsiębiorców do ponoszenia części kosztów budowy tego potencjału.

Projekt przewiduje zatem, że kosztem uzyskania przychodów będzie nie tylko koszt szkolenia strzeleckiego, lecz również koszt nabycia broni objętej nowym rodzajem pozwolenia oraz koszt jej obowiązkowego przechowywania w profesjonalnym magazynie.

Rozwiązanie prowadzi do częściowego przeniesienia ekonomicznego ciężaru tworzenia tego zasobu z państwa na podmioty prywatne. Koszt nabycia broni ponosi jej właściciel, państwo natomiast tworzy zachętę podatkową oraz określa rygor jej przechowywania i wykorzystania. Skoro obowiązek profesjonalnego magazynowania wynika bezpośrednio z projektowanej ustawy, również wydatki związane z wykonywaniem tego obowiązku powinny korzystać z jednoznacznego statusu podatkowego.

Projekt wprowadza analogiczne rozwiązanie w podatku dochodowym od osób fizycznych i w podatku dochodowym od osób prawnych. Wyłącza tym samym konieczność każdorazowego wykazywania bezpośredniego związku wydatku na szkolenie strzeleckie z konkretnym profilem działalności przedsiębiorstwa.

VII. Bezpieczeństwo projektowanego systemu

Projekt nie zmierza do stworzenia modelu otwartego i niekontrolowanego dostępu do broni. Jego konstrukcja opiera się na stopniowej liberalizacji przy jednoczesnym zachowaniu instrumentów kontroli.

Po pierwsze, zachowane zostają ustawowe wymagania dotyczące uzyskania pozwolenia na broń, w tym wymagania odnoszące się do stanu zdrowia oraz przesłanki negatywne.

Po drugie, rozszerzenie art. 10 ust. 3a nie oznacza automatycznego przyznania pozwolenia osobom wykonującym wymienione zawody. Modyfikuje jedynie sposób wykazania ważnej przyczyny posiadania broni.

Po trzecie, broń objęta nowym celem pozwolenia pozostaje w czasie pokoju w profesjonalnym magazynie broni, a nie w miejscu zamieszkania jej właściciela.

Po czwarte, właściciel nie uzyskuje w czasie pokoju ogólnego prawa do przechowywania przeznaczonej do niej amunicji.

Po piąte, korzystanie z broni objętej szczególnym reżimem w okresie pokoju następuje wyłącznie na strzelnicy, z zachowaniem kontroli nad amunicją.

Projektowana konstrukcja ma zatem umożliwić zwiększanie potencjału odstraszania bez tworzenia nieproporcjonalnego dodatkowego zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju.

W czasie pokoju broń objęta szczególnym reżimem służącym wzmocnieniu potencjału obronnego Rzeczypospolitej Polskiej powinna pozostawać w miejscach zapewniających podwyższony standard bezpieczeństwa i stałą kontrolę nad dostępem do niej. Uzasadnione jest zatem jej przechowywanie w magazynach broni prowadzonych przez Policję, inne uprawnione jednostki państwowe albo podmioty profesjonalnie zajmujące się szkoleniem strzeleckim, dysponujące magazynem broni spełniającym wymagania ustawowe. Rozwiązanie takie ogranicza ryzyko kradzieży, utraty albo nieuprawnionego użycia broni, a zarazem pozwala właścicielowi korzystać z niej w warunkach kontrolowanych. Z punktu widzenia konstrukcji tego pozwolenia zbędne jest natomiast przyznawanie właścicielowi prawa do posiadania zapasu amunicji w czasie pokoju. Amunicja niezbędna do korzystania z broni na strzelnicy może pozostawać w dyspozycji podmiotu prowadzącego obiekt i być udostępniana wyłącznie na czas zgodnego z prawem korzystania z broni. Dotyczyć to powinno również broni objętej szczególnymi ograniczeniami ustawowymi, przechowywanej w profesjonalnych magazynach pozostających pod kontrolą uprawnionych podmiotów.

Konsekwencją takiego modelu powinno być ustawowe rozdzielenie pokojowego systemu przechowywania broni od zasad postępowania z nią w razie mobilizacji, stanu wojennego, bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego państwa albo wojny. Ustawodawca powinien ustanowić w przepisach właściwych dla obronności państwa jasną procedurę określającą, w jakich nadzwyczajnych okolicznościach broń znajdująca się w takim depozycie może zostać udostępniona uprawnionym cywilnym właścicielom. Istnienie takiej procedury już w czasie pokoju zwiększa przewidywalność systemu: państwo zna zasób i miejsce jego przechowywania, broń pozostaje zabezpieczona i ewidencjonowana, a jej właściciel zna prawny reżim, któremu podlega. Model ten pozwala zatem połączyć wysoki poziom bezpieczeństwa publicznego w czasie pokoju z możliwością wykorzystania stworzonego wcześniej potencjału w sytuacji rzeczywistego zagrożenia państwa, przy czym szczegółowe zasady uruchomienia tego mechanizmu powinny wynikać z ustawodawstwa dotyczącego mobilizacji i obronności.

VIII. Podsumowanie

Pełnoskalowa wojna na Ukrainie zasadniczo zmieniła środowisko bezpieczeństwa Polski i sposób postrzegania przez obywateli potrzeby indywidualnego przygotowania na sytuacje kryzysowe. Wzrost liczby zarejestrowanych egzemplarzy broni z 658 379 na koniec 2021 r. do 1 037 778 na koniec 2025 r. pokazuje skalę tej zmiany.

Prawo powinno uwzględnić rzeczywistość społeczną i geopolityczną. Nie oznacza to rezygnacji z reglamentacji ani kontroli. Oznacza natomiast przyjęcie, że praworządny, zweryfikowany i odpowiedzialny obywatel posiadający legalnie broń nie musi być traktowany przez państwo wyłącznie jako potencjalne źródło ryzyka.

Projekt proponuje wykorzystanie tego potencjału przede wszystkim dla zwiększenia odstraszania. Państwo zachowuje kontrolę nad szczególnym zasobem broni w okresie pokoju, obywatel finansuje jego nabycie i zdobywa doświadczenie w legalnym korzystaniu z niego, a potencjalny agresor musi uwzględniać istnienie dodatkowego społecznego komponentu odporności państwa.

Oczekiwanym rezultatem projektu nie jest wykorzystanie tego mechanizmu podczas wojny. Jego zasadniczym celem jest zwiększenie kosztu potencjalnej agresji w kalkulacji przeciwnika na tyle, aby przyczynić się do tego, by potrzeba jego wykorzystania nigdy nie powstała.

Podstawowym celem projektowanej regulacji nie jest przygotowanie społeczeństwa do prowadzenia działań partyzanckich, lecz zwiększenie odporności państwa, jego potencjału obronnego oraz stworzenie społecznego komponentu odstraszania. Z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa zasadnicze znaczenie ma bowiem nie tylko zdolność do prowadzenia działań zbrojnych po rozpoczęciu konfliktu, lecz przede wszystkim takie ukształtowanie własnego potencjału, aby wpłynąć na kalkulację potencjalnego agresora jeszcze przed podjęciem przez niego decyzji o użyciu siły. Agresor powinien mieć świadomość, że ewentualna agresja nie oznacza wyłącznie konieczności pokonania regularnych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, lecz wiąże się również z funkcjonowaniem państwa i społeczeństwa przygotowanych do długotrwałego zachowania odporności. Liczba praworządnych, zweryfikowanych obywateli posiadających doświadczenie w bezpiecznym posługiwaniu się bronią może być jednym z elementów tak rozumianego potencjału. Im wyższy jest przewidywany polityczny, militarny i ekonomiczny koszt agresji, tym silniejsza jest funkcja odstraszająca całego systemu bezpieczeństwa państwa.

Społeczny komponent odstraszania należy przy tym postrzegać jako uzupełnienie, a nie alternatywę dla profesjonalnych Sił Zbrojnych, Policji i pozostałych instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa. Projektowany model zakłada właśnie silną kontrolę państwa w okresie pokoju: reglamentowany dostęp do broni, weryfikację posiadaczy, profesjonalne magazynowanie określonych kategorii broni, brak swobodnego dostępu do przeznaczonej do niej amunicji oraz korzystanie z niej wyłącznie w warunkach przewidzianych prawem. Nie chodzi zatem o militaryzację życia społecznego, lecz o stworzenie dodatkowego zasobu odporności, którego istnienie jest jawne, prawnie uregulowane i kontrolowane. Paradoksalnie właśnie ścisłe uregulowanie tego zasobu w okresie pokoju pozwala połączyć zwiększenie potencjału odstraszania z ograniczeniem ryzyka dla bezpieczeństwa wewnętrznego.

Istota proponowanej koncepcji ma zatem charakter przede wszystkim prewencyjny. Jej powodzenie należałoby mierzyć nie tym, czy broń objęta szczególnym reżimem zostanie kiedykolwiek wykorzystana w warunkach wojny, lecz tym, czy jej istnienie — wraz z profesjonalnymi Siłami Zbrojnymi, systemem mobilizacyjnym i innymi elementami odporności państwa — zwiększa koszt agresji w kalkulacji potencjalnego przeciwnika. Państwo przygotowane do obrony jest trudniejszym celem, a społeczeństwo posiadające kontrolowany, zorganizowany i prawnie uregulowany potencjał zwiększa niepewność co do możliwości szybkiego osiągnięcia przez agresora jego celów. W tym znaczeniu społeczny komponent odstraszania ma służyć przede wszystkim temu, aby do sytuacji wymagającej jego rzeczywistego wykorzystania nigdy nie doszło.

Bezpieczeństwo modelu przyjętego na czas pokoju wzmacnia zarazem możliwość uporządkowanego i bezpiecznego wykorzystania istniejącego potencjału w razie rzeczywistego zagrożenia państwa. Broń pozostająca w profesjonalnych, ewidencjonowanych magazynach nie stanowi zasobu przypadkowego ani pozostającego poza wiedzą państwa. Przeciwnie, jej liczba, rodzaj i miejsce przechowywania są znane, a osoby uprawnione do jej posiadania zostały wcześniej zweryfikowane i mają możliwość zdobywania doświadczenia w legalnym korzystaniu z własnej broni w kontrolowanych warunkach. Pokojowe zabezpieczenia nie pozostają zatem w sprzeczności z funkcją obronną projektu, lecz stanowią jej warunek. Im bardziej uporządkowany, bezpieczny i przewidywalny jest system w okresie pokoju, tym większa jest zdolność państwa do zgodnego z prawem zarządzania tym zasobem w sytuacji nadzwyczajnej.

Projektowany mechanizm może mieć również istotny wymiar społeczny i psychologiczny. Jednym z elementów odporności państwa jest przekonanie obywateli, że w sytuacji bezpośredniego zagrożenia nie zostaną pozostawieni wyłącznie w roli biernych obserwatorów wydarzeń, lecz będą mogli – w granicach prawa i stosownie do decyzji właściwych organów – uczestniczyć w ochronie państwa, swoich rodzin i lokalnych wspólnot. Obywatel, który w czasie pokoju poniósł koszt nabycia broni, zna ją, korzystał z niej wcześniej w kontrolowanych warunkach i wie, że państwo przewiduje prawny mechanizm postępowania z tym zasobem na wypadek zagrożenia, może silniej identyfikować się ze swoją rolą w systemie bezpieczeństwa państwa. Poczucie: „jestem przygotowany i w razie zagrożenia będę mógł uczestniczyć w obronie własnego państwa” może sprzyjać gotowości do pozostania w kraju i podjęcia zgodnych z prawem obowiązków obywatelskich zamiast przyjmowania założenia, że jedyną racjonalną reakcją na zagrożenie jest wyjazd. Nie należy tego przedstawiać jako pewnego skutku regulacji, lecz jako jeden z możliwych mechanizmów wzmacniania odporności społecznej.

Ma to również znaczenie dla solidaryzmu społecznego. Odporność państwa nie jest sumą indywidualnych zdolności do samoobrony, lecz zdolnością wspólnoty do współdziałania w warunkach kryzysu. Poczucie współodpowiedzialności za bezpieczeństwo własnej rodziny, sąsiadów, lokalnej społeczności i państwa może wzmacniać gotowość do wzajemnej pomocy, wykonywania obowiązków publicznych oraz podporządkowania indywidualnych działań regułom ustanowionym przez państwo. Projektowany system powinien więc budować nie indywidualizm rozumiany jako pozostawienie każdego obywatela samemu sobie, lecz przeciwnie – solidarność obywatelską opartą na przekonaniu, że bezpieczeństwo Rzeczypospolitej jest wspólną odpowiedzialnością państwa i jego obywateli.

W tym znaczeniu społeczny komponent odstraszania ma również wymiar wspólnotowy. Potencjalny agresor powinien uwzględniać nie tylko materialny potencjał państwa, ale również stopień jego społecznej spójności, gotowość obywateli do pozostania w kraju, wzajemnej pomocy oraz wspierania legalnych struktur państwa w sytuacji zagrożenia. Społeczeństwo przekonane, że posiada realną rolę w systemie bezpieczeństwa i że państwo wcześniej stworzyło dla tej roli jasne ramy prawne, może być społeczeństwem bardziej odpornym na strach, chaos i dezintegrację. Właśnie dlatego bezpieczeństwo pokojowego modelu przechowywania broni, społeczny komponent odstraszania i solidaryzm obywatelski nie są odrębnymi założeniami projektu, lecz elementami jednej koncepcji: budowania odporności państwa jeszcze przed powstaniem zagrożenia, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo, że potencjał ten kiedykolwiek będzie musiał zostać wykorzystany.

adw. dr Michał Skwarzyński
Katedra Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego
członek Stowarzyszenia Veritas et Ius
07.10.2026
STANOWISKO
VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI DOTYCZĄCE ODMOWY DOKONANIA TRANSKRYPCJI PRZEDŁOŻONEGO ZAGRANICZNEGO DOKUMENTU STANU CYWILNEGO DO REJESTRU STANU CYWILNEGO
POKAŻ TREŚĆ
GAWKOWSKI STRASZY URZĘDNIKÓW „KARALNOŚCIĄ”.

MINISTERSTWO CYFRYZACJI ZMUSZA URZĘDY STANU CYWILNEGO DO TRANSKRYPCJI AKTÓW „ZWIĄZKÓW JEDNOPŁCIOWYCH”

A KONSTYTUCJA, USTAWA I WYROK TK?

MINISTER NIE MOŻE ROZPORZĄDZENIEM ZMIENIĆ KONSTYTUCJI ANI KODEKSU RODZINNEGO. KIEROWNIK USC MA STOSOWAĆ PRAWO – NIE ZAŚ POLITYCZNE POLECENIE.

     STANOWISKO

VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI DOTYCZĄCE ODMOWY DOKONANIA TRANSKRYPCJI PRZEDŁOŻONEGO ZAGRANICZNEGO DOKUMENTU STANU CYWILNEGO DO REJESTRU STANU CYWILNEGO

            Stanowisko Stowarzyszenia Veritas et Ius. W Służbie Narodowi dotyczy wyłącznie aspektu prawnego – zgodności działań organów państwa z Konstytucją, ustawami oraz konstytucyjną hierarchią źródeł prawa. Nie zajmuje w tej sprawie stanowiska światopoglądowego ani politycznego.

Nie oceniamy wyborów życiowych obywateli. Nie rozstrzygamy sporów ideowych. Wskazujemy jedynie, że każdy organ władzy publicznej ma obowiązek działać na podstawie i w granicach prawa, a akt niższego rzędu nie może pozostawać w sprzeczności z ustawą ani Konstytucją.

Dlatego przygotowane przez Stowarzyszenie materiały dla kierowników USC mają charakter wyłącznie prawny i pomocniczy. Ich celem jest umożliwienie urzędnikom samodzielnej oceny obowiązujących przepisów, orzecznictwa oraz hierarchii norm -bez presji politycznej i bez odnoszenia się do jakiejkolwiek oceny światopoglądowej.

W centrum naszego stanowiska znajduje się nie światopogląd, lecz legalizm, praworządność i obowiązek stosowania prawa zgodnie z jego rangą.

„URZĘNICY SĄ W TRUDNEJ SYTUACJI. ALE POWINNI STOSOWAĆ PRAWO TAKIM, JAKIE ONO JEST”

W Telewizji Republika dr Michał Skwarzyński, członek Stowarzyszenia Veritas et Ius. W Służbie Narodowi bardzo trafnie ujął sedno obecnego problemu kierowników urzędów stanu cywilnego:

„Urzędnicy są w trudnej sytuacji, ale powinni stosować prawo takim, jakie ono jest. Zasada hierarchiczności porządku prawnego mówi, że jeżeli akt niższego rzędu jest niezgodny z Konstytucją albo ustawą, należy stosować akt wyższego rzędu”.

I właśnie dlatego Stowarzyszenie Veritas et Ius. W Służbie Narodowi przygotowało konkretne narzędzie dla kierowników USC, którzy mogą stanąć wobec presji dokonania czynności pozostającej – w ich ocenie prawnej – w sprzeczności z normami wyższego rzędu.

Jak podkreślał dr Michał Skwarzyński:

„Przygotowaliśmy rozwiązanie dla urzędników, którzy staną przed przymusem łamania prawa. Bardzo zachęcam kierowników Urzędu Stanu Cywilnego, żeby weszli na stronę i pobrali przygotowane formularze. Są dwa – skrócony i bardziej rozbudowany – dotyczące odmowy transkrypcji, z przedstawieniem pełnej podstawy prawnej”.

To jest właśnie istota państwa prawa.

Nie polityczne polecenie.

Nie strach przed ministrem.

Nie automatyczne wykonanie rozporządzenia.

Najpierw Konstytucja. Potem ustawa. Dopiero później rozporządzenie.

Jeżeli akt niższego rzędu pozostaje w kolizji z aktem wyższego rzędu, organ państwa nie może odwrócić hierarchii prawa tylko dlatego, że oczekuje tego przedstawiciel władzy wykonawczej.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

„URZĘDNIK MA SŁUCHAĆ PRAWA, NIE POLITYCZNYCH ZAPOWIEDZI”

Do stanowiska przedstawionego wcześniej przez dr. Michała Skwarzyńskiegodołącza również sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, Rzecznik Prasowy Stowarzyszenia Veritas et Ius. W Służbie Narodowi.

W Radiu Maryja sędzia Kamila Borszowska-Moszowska, zwróciła uwagę na rzecz fundamentalną :

„ transkrypcja nie jest zwykłym technicznym przepisaniem zagranicznego dokumentu, lecz czynnością wywołującą skutki w polskim systemie prawnym”.

Najważniejsze były jednak jej słowa dotyczące odpowiedzialności kierownika USC:

„Urzędnik powinien słuchać przepisów prawa, bo to on podpisuje się pod tą decyzją”.

Jak podkreśliła, kierownik USC działa jako organ administracji publicznej, a więc wiąże go przede wszystkim art. 7 Konstytucji RP – zasada legalizmu. Organ ma działać na podstawie i w granicach prawa, a nie na podstawie politycznych zapowiedzi ministra.

Sędzia Kamila Borszowska-Moszowska wskazała również na kluczowe brzmienie art. 107 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego:

„ustawa nie mówi, że kierownik USC „może” odmówić. Ustawa stanowi, że kierownik „odmawia”, jeżeli zachodzi ustawowa przesłanka”.

Odwołała się przy tym zarówno do art. 107 pkt 1 p.a.s.c., zgodnie z argumentacją zawartą w zdaniu odrębnym sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego, jak i do art. 107 pkt 3 p.a.s.c., czyli klauzuli podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Podkreśliła też, że Prawo o aktach stanu cywilnego nie tworzy nowej definicji małżeństwa, lecz odwołuje się do instytucji określonej w art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego zmiana samego wzoru dokumentu w rozporządzeniu nie może zastąpić zmiany:

Konstytucji RP,
Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
ani Prawa o aktach stanu cywilnego.

I właśnie dlatego najważniejsze zdanie tej wypowiedzi brzmi:

„Urzędnik powinien słuchać przepisów prawa”.

Nie politycznych zapowiedzi.

Nie oczekiwań ministra.

Nie formularza, który miałby zastąpić ustawę.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

24 sierpnia 2026 r. wicepremier i Minister Cyfryzacji Krzysztof Gawkowski publicznie straszył kierowników urzędów stanu cywilnego, wójtów i burmistrzów, którzy nie zamierzają automatycznie dokonywać transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa osób tej samej płci:

„Urzędnicy, którzy w jakikolwiek sposób nie chcą dokonywać transkrypcji (…) łamią prawo. Łamanie prawa jest w Polsce karalne”.

„Gawkowski ostrzega urzędy stanu cywilnego ws. transkrypcji małżeństw. To łamanie prawa”. –Radio ZET

Minister stwierdził również, że samo nierealizowanie jego rozporządzenia oznacza „łamanie prawa”.

Ale niespełna miesiąc wcześniej, 28 lipca 2026 r., po wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym właśnie tego rozporządzenia, ten sam minister zwrócił się do urzędników słowami:

„Nie bójcie się (…) żadnego Trybunału Konstytucyjnego, który chce odebrać prawo do szczęścia ludziom”.

To nie jest parafraza.

Taką wypowiedź odnotowały zarówno Polska Agencja Prasowa, jak i „Rzeczpospolita”.

I właśnie zestawienie tych dwóch wypowiedzi jest fundamentalne:

28 lipca: „Nie bójcie się żadnego Trybunału Konstytucyjnego”.

24 sierpnia: „Jeżeli nie wykonacie rozporządzenia – łamiecie prawo. Łamanie prawa jest karalne”.

To nie jest praworządność.

To jest próba odwrócenia konstytucyjnej hierarchii źródeł prawa i wywarcia nacisku na organy, które mają samodzielnie stosować ustawę.

Bo kierownik USC nie odpowiada przed polityczną wolą ministra.

Odpowiada przed prawem.

Art. 7 Konstytucji RP nakazuje organom władzy publicznej działać na podstawie i w granicach prawa.

A art. 8 ust. 1 Konstytucji RP stanowi:

„Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej”.

Art. 87 ust. 1 Konstytucji RP określa system źródeł prawa.

A art. 92 ust. 1 Konstytucji RP

przesądza, że rozporządzenie jest wydawane na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego i: „w celu jej wykonania”.

`          Czyli:

KONSTYTUCJA → USTAWA → ROZPORZĄDZENIE.

Nigdy odwrotnie.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

FORMULARZ NIE ZMIENIA USTAWY

Rozporządzenie, którego bezwarunkowego wykonywania domaga się dzisiaj minister, to:

Rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z dnia 22 maja 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego – Dz.U. z 2026 r. poz. 667.

Już jego pierwsze zdanie pokazuje granice kompetencji ministra:

„Na podstawie art. 33 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (…) zarządza się, co następuje”.

A czego dotyczy delegacja?

WZORÓW DOKUMENTÓW.

Nie zmiany materialnego prawa rodzinnego.

Nie zmiany konstytucyjnej konstrukcji małżeństwa.

Nie uchylenia ustawowych przesłanek odmowy transkrypcji.

Rozporządzenie zmieniło formularz.

Nie zmieniło ustawy.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

POLSKI REJESTR STANU CYWILNEGO NIE JEST ODRĘBNYM SYSTEMEM PRAWA RODZINNEGO

Trzeba przy tym wyraźnie rozdzielić dwie kwestie.

Materialnoprawne określenie instytucji małżeństwa oraz organizacja krajowego rejestru stanu cywilnego należą co do zasady do kompetencji państwa członkowskiego. Prawo Unii Europejskiej może oddziaływać na sytuację obywatela w zakresie objętym traktatami – przede wszystkim w związku ze swobodą przemieszczania się i pobytu – ale nie tworzy samoistnie polskiego aktu stanu cywilnego ani nie zastępuje krajowych przepisów określających zasady jego sporządzania.

Polski rejestr stanu cywilnego funkcjonuje na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego i dokumentuje zdarzenia oraz stosunki prawne relewantne dla stanu cywilnego w polskim porządku prawnym.

Nie można więc z samego faktu, że określony dokument został w innym państwie nazwany „aktem małżeństwa”, automatycznie wyprowadzać obowiązku utworzenia na jego podstawie polskiego aktu małżeństwa.

Transkrypcja jest czynnością rejestracyjną o charakterze deklaratoryjnym, ale jej rezultatem jest funkcjonowanie w polskim rejestrze polskiego aktu stanu cywilnego posiadającego szczególną moc dowodową.

Dlatego jej dokonanie musi pozostawać zgodne z przesłankami określonymi w art. 104 i art. 107 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego oraz z materialnoprawnym znaczeniem instytucji małżeństwa wynikającym z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Techniczny charakter czynności nie oznacza braku prawnych warunków jej dokonania

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nadal stanowi:

„Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta (…) złożą (…) oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński”.

Art. 18 Konstytucji RP nadal stanowi:

„Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny (…) znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”.

Nie zmieniono także art. 107 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Przepis nadal mówi:

„Kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli:

1) dokument w państwie wystawienia nie jest uznawany za dokument stanu cywilnego lub nie ma mocy dokumentu urzędowego, lub nie został wydany przez właściwy organ, lub budzi wątpliwości co do jego autentyczności, lub potwierdza zdarzenie inne niż urodzenie, małżeństwo lub zgon;

2) zagraniczny dokument powstał w wyniku transkrypcji w państwie innym niż państwo zdarzenia;

3) transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.”

A więc to ustawa nakłada na kierownika USC obowiązek samodzielnego zbadania przesłanek odmowy.

Rozporządzenie o formularzu nie może tego obowiązku uchylić.

FORMULARZ NIE TWORZY KOMPETENCJI.

FORMULARZ NIE ZMIENIA KODEKSU RODZINNEGO I OPIEKUŃCZEGO

.

FORMULARZ NIE ZMIENIA KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

I właśnie w tym miejscu szczególnego znaczenia nabiera zdanie odrębne sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Tomasza Bąkowskiego do wyroku NSA z 7 maja 2026 r., II OSK 2070/23.

Sędzia Tomasz Bąkowski wskazał, że ustawa – Prawo o aktach stanu cywilnego ma charakter akcesoryjny wobec regulacji prawa materialnego, w szczególności wobec ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

To Kodeks rodzinny i opiekuńczy określa, czym jest małżeństwo.

Prawo o aktach stanu cywilnego je rejestruje.

Nie tworzy drugiej, odmiennej definicji małżeństwa.

Dlatego, jak wskazuje sędzia, skoro czynności wynikające z ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego dotyczą małżeństwa w rozumieniu art. 1 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, to również transkrypcja zagranicznego aktu odnosi się do tak rozumianego małżeństwa.

I z tego wyprowadza zasadniczy wniosek:

ART. 107 PKT 1 USTAWY – PRAWO O AKTACH STANU CYWILNEGO JEST SAMODZIELNĄ PODSTAWĄ ODMOWY.

Co więcej:

NALEŻY GO BADAĆ JAKO PIERWSZY.

Sędzia Tomasz Bąkowski wskazuje, że wzorzec konieczny do zastosowania art. 107 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego znajduje się bezpośrednio w art. 1 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Nie trzeba więc najpierw przeprowadzać złożonego ważenia klauzuli porządku publicznego z art. 107 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego.

Jeżeli zachodzi przesłanka z pkt 1 – organ ma podstawę do odmowy.

WCZEŚNIEJSZY NSA: ODMOWA BYŁA ZGODNA Z PRAWEM

Stanowisko za odmową nie jest żadnym nowym wymysłem.

Sam sędzia Tomasz Bąkowski przypomina wcześniejsze wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego:

NSA z 22 czerwca 2021 r., II OSK 2608/19,

NSA z 6 lipca 2022 r., II OSK 2376/19

NSA z 14 grudnia 2022 r., II OSK 3973/19

NSA z 17 maja 2023 r., II OSK 1461/20

W sprawach tych NSA akceptował odmowy transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa osób tej samej płci.

W szczególnie ważnym wyroku II OSK 2376/19 NSA podkreślił, że transkrypcja nie jest neutralnym „przepisaniem” dokumentu.

Jej skutkiem jest powstanie polskiego aktu stanu cywilnego, funkcjonującego następnie w krajowym systemie prawnym.

A zatem wcześniejsza linia opierała się na:

– art. 107 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego;

– art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy;

– art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

POLSKI AKT STANU CYWILNEGO MUSI ODPOWIADAĆ INSTYTUCJOM ZNANYM POLSKIEMU PRAWU

Problem nie kończy się na samym zagranicznym dokumencie.

Istota transkrypcji polega na tym, że treść zagranicznego dokumentu zostaje przeniesiona do polskiego rejestru, a następnie w krajowym obrocie funkcjonuje polski akt stanu cywilnego posiadający szczególną moc dowodową przewidzianą przez ustawę.

Dlatego zasadnicze pytanie brzmi:

czy polski organ może sporządzić akt stanu cywilnego dokumentujący jako „małżeństwo” stosunek, który nie odpowiada materialnoprawnej konstrukcji małżeństwa wynikającej z prawa krajowego?

Argumentacja wynikająca z art. 107 pkt 1 w związku z art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego prowadzi do odpowiedzi negatywnej.

Niezależnie od tego pozostaje art. 107 pkt 3 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego, czyli przesłanka sprzeczności transkrypcji z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Odmowa transkrypcji nie oznacza przy tym podważania ważności zagranicznego dokumentu w państwie jego wystawienia. Nie oznacza również twierdzenia, że określone zdarzenie za granicą nie nastąpiło.

Oznacza natomiast, że polski organ odmawia przeniesienia zagranicznego dokumentu do polskiego rejestru jako polskiego aktu stanu cywilnego, jeżeli stwierdza ustawową przeszkodę do dokonania takiej czynności.

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie:

uznanie określonych skutków zagranicznego statusu nie jest pojęciem tożsamym z transkrypcją dokumentu do polskiego rejestru stanu cywilnego.

Nowy wzór formularza tej różnicy nie usuwa.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Tak – w 2026 r. pojawiła się nowa linia orzecznicza.

20 marca 2026 r. zapadł wyrok NSA II OSK 216/21,

a 7 maja:

II OSK 1075/23,

II OSK 2070/23,

II OSK 2073/23.

NSA przyjął w nich szersze rozumienie standardu wynikającego między innymi z Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Ale:

ORZECZENIE SĄDU NIE JEST NOWELIZACJĄ USTAWY.

Nie usunięto z art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego słów „mężczyzna i kobieta”.

Nie uchylono art. 107 pkt 1 Prawa o aktach stanu cywilnego.

Wyrok dotyczy zatem sytuacji obywateli Unii, którzy skorzystali ze swobody przemieszczania się i pobytu, zawarli małżeństwo w innym państwie członkowskim i tam rozwinęli lub umocnili życie rodzinne.

Nie zmieniono art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

I właśnie w sprawie II OSK 2070/23 pojawiło się niezwykle istotne zagadnienie wykładni contra legem.

W uzasadnieniu tej sprawy przytoczono stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, według którego sądowe akty prawotwórcze muszą mieć źródło w systemie prawa, natomiast aktywizm sędziowski w materii konstytucyjnej – takiej jak art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, precyzowanej przez art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – nie może prowadzić do wykładni contra legem, naruszającej zasadę podziału władz oraz granice właściwości sądów administracyjnych wynikające z art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd administracyjny kontroluje administrację.

Nie jest ustawodawcą.

Tak samo Minister Cyfryzacji wykonuje ustawę.

Nie jest ustrojodawcą.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

A CO Z TSUE?

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23.

SAM TSUE POTWIERDZA: INSTYTUCJA MAŁŻEŃSTWA POZOSTAJE DOMENĄ PRAWA KRAJOWEGO

Co istotne, sam Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźnie określił w tym wyroku granice prawa Unii w omawianej materii.

W pkt 47 wyroku C-713/23 TSUE wskazał, że „w obecnym stanie prawa Unii normy dotyczące małżeństwa należą do kompetencji państw członkowskich”.

Oznacza to, że materialnoprawny kształt instytucji małżeństwa pozostaje domeną prawa krajowego, a państwa członkowskie zachowują kompetencję do określenia tej instytucji w swoim wewnętrznym porządku prawnym.

Jeszcze istotniejsze jest stwierdzenie zawarte w pkt 61 tego samego wyroku, zgodnie z którym wynikający z prawa Unii obowiązek uznania małżeństwa w określonej sytuacji transgranicznej „nie ma wpływu na instytucję małżeństwa w państwie członkowskim pochodzenia, która jest zdefiniowana przez prawo krajowe”.

TSUE podkreślił przy tym, że obowiązek uznania określonego statusu na potrzeby wykonywania praw wynikających z prawa Unii nie oznacza obowiązku wprowadzenia przez państwo członkowskie do jego prawa krajowego instytucji małżeństwa osób tej samej płci.

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie.

Czym innym jest obowiązek uznania określonych skutków prawnych na potrzeby wykonywania praw gwarantowanych przez prawo Unii Europejskiej, a czym innym materialnoprawna definicja małżeństwa obowiązująca w krajowym porządku prawnym.

Wyrok C-713/23 nie zmienił więc art. 1 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, nie zmienił art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ani nie uchylił art. 107 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Równie ważne jest pełne brzmienie sentencji wyroku. TSUE związał obowiązek transkrypcji z konkretnym stanem transgranicznym oraz z warunkiem, że transkrypcja jest „jedynym przewidzianym przez to państwo środkiem umożliwiającym takie uznanie”.

Nie wynika z niego generalna, oderwana od konkretnego stanu faktycznego zasada automatycznej transkrypcji każdego zagranicznego aktu dotyczącego związku osób tej samej płci.

JEŻELI DANY STAN FAKTYCZNY NIE MIEŚCI SIĘ W ZAKRESIE ZASTOSOWANIA PRAWA UNII EUROPEJSKIEJ, NIE MA PODSTAW DO MECHANICZNEGO ROZSZERZANIA C-713/23 NA TAKĄ SPRAWĘ.

TSUE nie ustanowił abstrakcyjnej zasady, że :

„każdy zagraniczny akt małżeństwa osób tej samej płci należy w Polsce transkrybować”.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY ORZEKŁ.

MINISTER ODPOWIEDZIAŁ: „NIE BÓJCIE SIĘ”

28 lipca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny w sprawie U 2/26 zbadał właśnie rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z 22 maja 2026 r.

Trybunał stwierdził jego zakresową niezgodność z:

art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozstrzygnięcie zapadło jednogłośnie.

I właśnie w odpowiedzi na to rozstrzygnięcie Gawkowski powiedział urzędnikom:

„Nie bójcie się (…) żadnego Trybunału Konstytucyjnego”.

Ale istnieje jeszcze jeden niezwykle ważny wyrok TK.

Trybunał Konstytucyjny z 23 września 2025 r., P 3/25

Sprawa dotyczyła ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych oraz obowiązku publikacji orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego.

Trybunał stwierdził wprost, odnosząc się do skutków własnego wyroku, że wyrok ogłoszony na sali rozpraw wywołuje skutki prawne i musi być stosowany przez organy publiczne, nawet gdy nie został formalnie promulgowany w Dzienniku Ustaw.

Co więcej, TK zaznaczył, że choć sentencja P 3/25 odnosiła się do określonej kwestii promulgacji, wskazaną zasadę należy analogicznie odnosić do innych merytorycznych orzeczeń polskiego sądu konstytucyjnego podlegających promulgacji.

To stanowisko TK było następnie powtarzane w kolejnych orzeczeniach Trybunału: brak niezwłocznej promulgacji nie może być rozumiany jako przeszkoda w stosowaniu wyroku przez organy władzy publicznej.

Dlatego nie można odpowiedzieć na U 2/26 prostym politycznym komunikatem:

„nie bójcie się Trybunału”.

Organ państwa nie ma „bać się” ani ministra, ani sądu.

MA STOSOWAĆ PRAWO.

I właśnie dlatego dzisiejsze straszenie kierowników USC odpowiedzialnością wymaga zdecydowanej odpowiedzi.

Minister może mieć własny pogląd prawny.

Może bronić nowej linii NSA.

Nie może jednak nakazać organowi, aby rozporządzenie postawił ponad ustawą i Konstytucją.

Nie może za pomocą aktu dotyczącego wzorów dokumentów zmienić materialnego prawa rodzinnego.

Nie może usunąć art. 107 Prawa o aktach stanu cywilnego.

Nie może usunąć art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie może zmienić art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

ROZPORZĄDZENIE NIE MOŻE ZMIENIĆ ZASAD PROWADZENIA REJESTRU STANU CYWILNEGO OKREŚLONYCH W USTAWIE

Rejestr stanu cywilnego nie jest zwykłą bazą danych. Akty stanu cywilnego posiadają ustawowo określoną moc dowodową i służą wykazywaniu stanu cywilnego człowieka w całym polskim obrocie prawnym.

Jego znaczenie wynika bezpośrednio z ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Zgodnie z art. 3 tej ustawy akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, a ich niezgodność z prawdą może być wykazana wyłącznie w postępowaniu sądowym. Oznacza to, że akt stanu cywilnego posiada szczególną, ustawowo określoną moc dowodową i wywołuje doniosłe skutki w całym obrocie prawnym.

Jednocześnie art. 5 ust. 1 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego stanowi, że rejestr stanu cywilnego jest prowadzony w systemie teleinformatycznym. Minister właściwy do spraw informatyzacji odpowiada za funkcjonowanie tego systemu, jego utrzymanie, rozwój oraz prawidłowość techniczną danych.

Nie oznacza to jednak, że minister może samodzielnie kształtować materialnoprawną treść rejestru.

System teleinformatyczny jest jedynie narzędziem prowadzenia rejestru. To ustawa określa, jakie zdarzenia podlegają rejestracji, czym jest akt stanu cywilnego, jakie ma znaczenie prawne oraz na jakich zasadach może zostać sporządzony.

Dlatego kompetencji ministra do administrowania systemem teleinformatycznym ani do określania wzorów dokumentów nie można utożsamiać z kompetencją do zmiany ustawowej konstrukcji aktów stanu cywilnego czy instytucji prawa rodzinnego.

Minister może kształtować techniczną formę dokumentu. Nie może przez zmianę tej formy zmienić treści norm wynikających z ustawy.

Dlatego nie można dopuścić do sytuacji, w której treść polskiego rejestru stanu cywilnego przestaje odpowiadać normom prawa materialnego tylko dlatego, że minister zmienił wzór dokumentu, nie zmieniając ustaw stanowiących podstawę jego sporządzania.

Prowadziłoby to do odwrócenia właściwego porządku:

zamiast tego, aby dokument odzwierciedlał obowiązujące prawo, za pomocą dokumentu próbowano by zmienić znaczenie obowiązującego prawa.

To właśnie temu ma zapobiegać konstytucyjna hierarchia źródeł prawa.

Obywatele muszą mieć pewność, że dokument wydawany przez polski urząd stanu cywilnego odpowiada obowiązującym ustawom, pozostaje zgodny z polskim porządkiem prawnym i zachowuje przewidywalną moc dowodową w całym systemie prawa.

Kierownik USC jest przy tym organem administracji publicznej. Rozstrzygając indywidualną sprawę, ma obowiązek samodzielnego zastosowania prawa zgodnie z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie może więc pytać przede wszystkim:

„czego oczekuje minister?”

Musi ustalić:

„czego wymaga ode mnie obowiązujące prawo?”

Jeżeli zaś w konkretnej sprawie stwierdzi wystąpienie ustawowej przesłanki określonej w art. 107 pkt 1 lub pkt 3 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego, jego rozstrzygnięcie musi wynikać z zastosowania ustawy do konkretnego stanu faktycznego, a nie z politycznego oczekiwania przedstawiciela władzy wykonawczej.

I nie powinien wywierać presji na organ rozstrzygający indywidualną sprawę słowami:

„Łamanie prawa jest w Polsce karalne”.

Zwłaszcza gdy wcześniej do tych samych urzędników kierował wezwanie:

„Nie bójcie się (…) żadnego Trybunału Konstytucyjnego”.

To właśnie jest odwrócenie logiki państwa prawa.

KIEROWNIK USC NIE MA BAĆ SIĘ MINISTRA.

MA STOSOWAĆ KONSTYTUCJĘ RP I USTAWY.

ROZPORZĄDZENIE NIE STOI PONAD USTAWĄ.

FORMULARZ NIE ZMIENIA KODEKSU RODZINNEGO.

A MINISTER NIE ZMIENIA KONSTYTUCJI ROZPORZĄDZENIEM.

VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI.

Dajemy kierownikom USC argumenty prawne, orzecznictwo i wzory rozstrzygnięć. Nie zastępujemy ich oceny. Bo organ państwa powinien rozstrzygać na podstawie prawa – nie pod wpływem politycznego nacisku i groźby odpowiedzialności.

Wersja rozszerzona: [LINK- https://veritasetius.pl/2026/08/24/odmowa-dokonania-transkrypcji-przedlozonego-zagranicznego-dokumentu-stanu-cywilnego-do-rejestru-stanu-cywilnego-propozycja-argumentacji-prawnej-i-material-pomocniczy-dla-kierownikow-usc-wers/]

Wersja skrócona: [LINK – https://veritasetius.pl/2026/08/24/odmowa-dokonania-transkrypcji-przedlozonego-zagranicznego-dokumentu-stanu-cywilnego-do-rejestru-stanu-cywilnego-propozycja-argumentacji-prawnej-i-material-pomocniczy-dla-kierownikow-usc-wer/]

Wywiad z Sędzią Kamilą Borszowską – Moszowską: [LINK – tps://www.radiomaryja.pl/multimedia/ministerstwo-cyfryzacji-probuje-zmusic-urzedy-do-transkrypcji-aktow-tzw-malzenstw-jednoplciowych/]
01.09.2026
ODMOWA DOKONANIA TRANSKRYPCJI PRZEDŁOŻONEGO ZAGRANICZNEGO DOKUMENTU STANU CYWILNEGO DO REJESTRU STANU CYWILNEGO– PROPOZYCJA ARGUMENTACJI PRAWNEJ I MATERIAŁ POMOCNICZY DLA KIEROWNIKÓW USC. Wersja skrócona.

POKAŻ TREŚĆ

PODPOWIADAMY I DAJEMY NARZĘDZIE, ALE POZOSTAWIAMY KIEROWNIKOWI USC PEŁNĄ SAMODZIELNOŚĆ, OCENĘ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA ROZSTRZYGNIĘCIE.

WZÓR OPRACOWANY PRZEZ STOWARZYSZENIE VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI.

WERSJA SKRÓCONA.

KIEROWNIK URZĘDU STANU CYWILNEGO W […]

znak: […]

[…], dnia […] 2026 r.

DECYZJA

Na podstawie art. 107 pkt 1 i pkt 3 w zw. z art. 104 ust. 1–2 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 7, art. 8 ust. 1 i 2, art. 18, art. 87 ust. 1 oraz art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpoznaniu wniosku […] z dnia […] o dokonanie transkrypcji do rejestru stanu cywilnego zagranicznego dokumentu stanu cywilnego sporządzonego w […], dotyczącego związku zawartego przez […] i […],

odmawiam dokonania transkrypcji przedłożonego zagranicznego dokumentu stanu cywilnego do rejestru stanu cywilnego.

UZASADNIENIE

W dniu […] do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w […] wpłynął wniosek o dokonanie transkrypcji zagranicznego dokumentu stanu cywilnego stwierdzającego zawarcie w […] związku przez dwie osoby tej samej płci.

Zgodnie z art. 104 ust. 2 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego transkrypcja polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego do rejestru stanu cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że każdy zagraniczny dokument określony w państwie jego wystawienia jako akt małżeństwa podlega automatycznemu przeniesieniu do polskiego rejestru.

Ustawodawca w art. 107 p.a.s.c. ustanowił bezwzględne przesłanki odmowy transkrypcji.

1. Ustawowe pojęcie małżeństwa

Stosownie do art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

„Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta (…) złożą (…) oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.”

Prawo o aktach stanu cywilnego ma w tym zakresie charakter rejestracyjny i nie kreuje odrębnej od prawa rodzinnego definicji małżeństwa.

Rejestr stanu cywilnego służy bowiem dokumentowaniu zdarzeń i stosunków prawnych określonych przez przepisy prawa materialnego, a nie kreowaniu nowych instytucji prawa rodzinnego.

Zmiana technicznego wzoru dokumentu wydawanego z rejestru stanu cywilnego nie może zatem prowadzić do zmiany ustawowej treści instytucji małżeństwa.

2. Art. 107 pkt 1 Prawa o aktach stanu cywilnego

Zgodnie z art. 107 pkt 1 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji między innymi wtedy, gdy zagraniczny dokument potwierdza zdarzenie inne niż urodzenie, małżeństwo lub zgon.

Pojęcia „małżeństwo” użytego w tym przepisie nie można interpretować w oderwaniu od podstawowej regulacji tej instytucji zawartej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Skoro art. 1 § 1 k.r.o. określa małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, zagraniczny dokument dotyczący sformalizowanego związku dwóch osób tej samej płci nie stwierdza małżeństwa w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje polski ustawodawca.

Z tego względu zachodzi przesłanka określona w art. 107 pkt 1 p.a.s.c.

3. Podstawowe zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej

Niezależnie od powyższego zastosowanie znajduje art. 107 pkt 3 p.a.s.c.

Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

Przepis ten powinien być odczytywany łącznie z art. 1 § 1 k.r.o. i stanowi konstytucyjny element konstrukcji małżeństwa obowiązującej w polskim porządku prawnym.

Dokonanie transkrypcji nie stanowi wyłącznie czynności technicznej.

W wyniku transkrypcji powstaje bowiem polski akt stanu cywilnego, posiadający skutki i szczególną moc dowodową przewidziane przez ustawę.

Organ administracji nie może przez czynność rejestracyjną doprowadzić do powstania w polskim rejestrze aktu stanu cywilnego dokumentującego instytucję jako „małżeństwo”, jeżeli jej elementy konstrukcyjne nie odpowiadają instytucji małżeństwa określonej przez przepisy prawa krajowego.

4. Zmiana wzoru dokumentu nie zmienia ustawy

Organ uwzględnił rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z dnia 22 maja 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego.

Rozporządzenie to zmieniło techniczny wzór dokumentów, wprowadzając możliwość wyboru oznaczenia „Mężczyzna/Kobieta” w odniesieniu do obu osób wskazanych w odpisie aktu.

Zmiana wzoru dokumentu nie stanowi jednak zmiany przepisów prawa materialnego określających przesłanki dokonania transkrypcji.

Akt wykonawczy wydany na podstawie art. 92 ust. 1 Konstytucji nie może modyfikować regulacji ustawowej ani kreować instytucji prawnej, której ustawa nie przewiduje.

W szczególności rozporządzenie dotyczące wzoru dokumentu nie może uchylać ani ograniczać obowiązku zastosowania art. 107 p.a.s.c.

5. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 lipca 2026 r., sygn. U 2/26

Organ uwzględnił również rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lipca 2026 r., sygn. U 2/26, odnoszące się do rozporządzenia Ministra Cyfryzacji z dnia 22 maja 2026 r.

Trybunał stwierdził niezgodność regulacji w zakresie, w jakim poprzez zmianę wzorów dokumentów umożliwia ona sporządzanie dokumentów dotyczących małżeństw zawartych przez osoby tej samej płci, z konstytucyjnymi zasadami dotyczącymi małżeństwa oraz granicami upoważnienia do wydania aktu wykonawczego.

Rozstrzygnięcie to dodatkowo potwierdza, że sama zmiana wzoru dokumentu nie może stanowić samoistnej podstawy do rozszerzenia zakresu instytucji regulowanej ustawą.

6. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

Organowi znane są wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 maja 2026 r., w tym wyrok w sprawie II OSK 2070/23, w których przyjęto odmienną wykładnię dotyczącą dopuszczalności transkrypcji zagranicznych dokumentów odnoszących się do związków osób tej samej płci.

Orzeczenia te zostały uwzględnione przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy.

Nie eliminują one jednak ustawowego obowiązku samodzielnego rozpoznania przez organ przesłanek określonych w art. 107 p.a.s.c., w szczególności w aktualnym stanie normatywnym, uwzględniającym rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie U 2/26.

Co więcej, również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowana jest argumentacja wskazująca, że art. 107 pkt 1 p.a.s.c. stanowi samodzielną podstawę odmowy transkrypcji dokumentu stwierdzającego związek osób tej samej płci, ze względu na ustawowe znaczenie pojęcia małżeństwa.

7. Konkluzja

Kierownik urzędu stanu cywilnego jest organem zobowiązanym do działania na podstawie i w granicach prawa.

Nie jest rolą organu administracji dokonywanie, poprzez techniczną czynność rejestracyjną lub zastosowanie wzoru dokumentu określonego w rozporządzeniu, zmian w zakresie instytucji prawa rodzinnego zastrzeżonych dla ustawodawcy oraz ustrojodawcy.

Wobec powyższego spełnione zostały ustawowe przesłanki odmowy dokonania transkrypcji.

Orzeczono zatem jak w sentencji.

POUCZENIE

Od niniejszej decyzji służy stronie odwołanie do Wojewody […] za pośrednictwem Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w […], w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego

……………………………………

[UWAGA DO ZASTOSOWANIA W PRAKTYCE]

Jeżeli w dacie wydania decyzji wyrok U 2/26 nadal nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, uzasadnienie decyzji powinno wyraźnie odnotować tę okoliczność i odrębnie przedstawić stanowisko organu co do znaczenia niepromulgowanego rozstrzygnięcia.

Nie należy przemilczać problemu publikacji wyroku.

24.08.2026
ODMOWA DOKONANIA TRANSKRYPCJI PRZEDŁOŻONEGO ZAGRANICZNEGO DOKUMENTU STANU CYWILNEGO DO REJESTRU STANU CYWILNEGO– PROPOZYCJA ARGUMENTACJI PRAWNEJ I MATERIAŁ POMOCNICZY DLA KIEROWNIKÓW USC. Wersja rozszerzona wraz z pogłębioną argumentacją prawną.
POKAŻ TREŚĆ
PODPOWIADAMY I DAJEMY NARZĘDZIE, ALE POZOSTAWIAMY KIEROWNIKOWI USC PEŁNĄ SAMODZIELNOŚĆ, OCENĘ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA ROZSTRZYGNIĘCIE.

WZÓR OPRACOWANY PRZEZ STOWARZYSZENIE VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI.

Wersja rozszerzona wraz z pogłębioną argumentacją prawną.

KIEROWNIK URZĘDU STANU CYWILNEGO W […]

znak sprawy: […]

[…], dnia […] 2026 r.

DECYZJA

Na podstawie art. 107 pkt 1 w związku z art. 104 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ust. 1–3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, w związku z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 7, art. 8 ust. 1 i 2, art. 18, art. 87 ust. 1 oraz art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także art. 104 i art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpoznaniu wniosku […] z dnia […] o transkrypcję zagranicznego dokumentu stanu cywilnego sporządzonego w […] dotyczącego związku zawartego przez […] i […],

odmawiam dokonania transkrypcji przedłożonego zagranicznego dokumentu stanu cywilnego do rejestru stanu cywilnego.

UZASADNIENIE

I. Stan faktyczny

W dniu […] do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w […] wpłynął wniosek […] o dokonanie transkrypcji zagranicznego dokumentu sporządzonego przez […] w państwie […].

Z dokumentu wynika, że w dniu […] przed właściwym organem […] doszło do sformalizowania związku dwóch osób tej samej płci: […] oraz […].

Organ ustalił ponadto, że:
1. wnioskodawcy posiadają obywatelstwo […];
2. związek został zawarty w państwie […];
3. [wnioskodawcy korzystali / nie korzystali] przed jego zawarciem z prawa swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii Europejskiej;
4. [utworzyli / nie utworzyli] w państwie zawarcia związku rzeczywistego życia rodzinnego;
5. przedmiotowy dokument jest w państwie jego wystawienia kwalifikowany jako akt małżeństwa.
Okoliczności te mają zasadnicze znaczenie nie tylko z punktu widzenia prawa krajowego, lecz także dla ustalenia zakresu zastosowania prawa Unii Europejskiej, w szczególności wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23.

II. Charakter prawny transkrypcji

Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego zagraniczny dokument stanu cywilnego będący dowodem zdarzenia i jego rejestracji może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji.

Stosownie natomiast do art. 104 ust. 2 tej ustawy transkrypcja polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego, zarówno językowo, jak i formalnie, bez jakiejkolwiek ingerencji w pisownię imion i nazwisk osób wskazanych w dokumencie.

Transkrypcji nie można jednak utożsamiać z mechanicznym przepisaniem treści dokumentu.

Jej skutkiem jest bowiem powstanie polskiego aktu stanu cywilnego funkcjonującego w krajowym systemie rejestracji stanu cywilnego.

Zgodnie z art. 3 p.a.s.c. akt stanu cywilnego stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych.

Transkrypcja wywołuje więc skutki prawne w polskim porządku prawnym i dlatego jej dopuszczalność podlega ocenie na podstawie przesłanek określonych przez ustawodawcę.

III. Relacja między Prawem o aktach stanu cywilnego a Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym

Prawo o aktach stanu cywilnego nie tworzy materialnoprawnej instytucji małżeństwa.

Reguluje ono zasady rejestracji stanu cywilnego.

Materialnoprawna konstrukcja małżeństwa została natomiast określona przede wszystkim w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Art. 1 § 1 k.r.o. stanowi, że:

„Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta […] złożą […] oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński”.

Ustawodawca konsekwentnie posługuje się więc konstrukcją dwóch osób odmiennej płci jako podmiotów czynności prawnej prowadzącej do zawarcia małżeństwa.

Prawo o aktach stanu cywilnego jest w tym zakresie regulacją akcesoryjną wobec prawa rodzinnego.

Rejestr stanu cywilnego dokumentuje określone stosunki prawne. Nie może natomiast poprzez czynność rejestracyjną samodzielnie tworzyć nowych typów stosunków rodzinnych nieprzewidzianych ustawą.

IV. Art. 107 pkt 1 p.a.s.c. jako samodzielna przesłanka odmowy

Zgodnie z art. 107 pkt 1 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli dokument w państwie jego wystawienia nie jest uznawany za dokument stanu cywilnego lub nie ma mocy dokumentu urzędowego, nie został wydany przez właściwy organ, budzi wątpliwości co do autentyczności albo potwierdza zdarzenie inne niż urodzenie, małżeństwo lub zgon.

W ocenie organu pojęcie „małżeństwa” użyte w art. 107 pkt 1 p.a.s.c. nie funkcjonuje w prawnej próżni.

Jego normatywnego znaczenia należy poszukiwać w ustawie regulującej tę instytucję, tj. przede wszystkim w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Nie sposób zaakceptować wykładni, zgodnie z którą ten sam ustawodawca w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym posługuje się jednym pojęciem małżeństwa, natomiast w Prawie o aktach stanu cywilnego – bez jakiegokolwiek przepisu szczególnego – pojęciu temu nadaje zupełnie inną treść.

W konsekwencji przedłożony dokument, niezależnie od jego kwalifikacji w państwie pochodzenia, dla potrzeb zastosowania art. 107 pkt 1 p.a.s.c. musi być oceniany przez pryzmat zdarzeń podlegających rejestracji w polskim rejestrze stanu cywilnego.

Nie chodzi zatem o ocenę ważności związku w państwie jego zawarcia.

Organ nie kwestionuje, że związek został skutecznie zawarty zgodnie z prawem państwa […].

Przedmiotem niniejszego postępowania jest inne zagadnienie:

czy zagraniczny dokument może zostać przeniesiony do polskiego rejestru jako akt dokumentujący „małżeństwo” w rozumieniu ustawy regulującej polski rejestr stanu cywilnego.

Organ udziela na to pytanie odpowiedzi negatywnej.

V. Znaczenie zdania odrębnego w wyroku NSA II OSK 2070/23

Organowi znany jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 maja 2026 r., sygn. II OSK 2070/23.

Organ uwzględnia, że większość składu orzekającego uznała w tej sprawie za wadliwe zastosowanie art. 107 pkt 3 p.a.s.c., tj. klauzuli podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozstrzygnięcie to nie jest jednak równoznaczne ze stwierdzeniem, że w każdym przypadku zagranicznego dokumentu dotyczącego związku dwóch osób tej samej płci spełnione zostają wszystkie ustawowe warunki transkrypcji.

W tej samej sprawie przedstawione zostało zdanie odrębne sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego, w którym wskazano na samodzielny charakter art. 107 pkt 1 p.a.s.c.

Zgodnie z tą argumentacją materia Prawa o aktach stanu cywilnego ma charakter akcesoryjny wobec regulacji materialnoprawnych, a skoro czynności przewidziane w p.a.s.c. dotyczą małżeństwa w znaczeniu przyjętym w art. 1 § 1 k.r.o., to także transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa odnosi się do tak rozumianej instytucji.

Organ podziela tę argumentację.

Co istotne, art. 107 pkt 1 i art. 107 pkt 3 ustanawiają odrębne, samodzielne przesłanki odmowy.

Uznanie przez sąd, że w określonej sprawie nie zachodzi klauzula porządku publicznego określona w pkt 3, nie przesądza samo przez się o nieistnieniu przesłanki określonej w pkt 1.

VI. Art. 18 Konstytucji RP

Stosownie do art. 18 Konstytucji:

            „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”.

Organ nie traktuje art. 18 Konstytucji jako jedynej ani bezpośredniej podstawy odmowy transkrypcji.

Przepis ten ma jednak istotne znaczenie systemowe dla wykładni ustawowego pojęcia małżeństwa.

Zestawienie art. 18 Konstytucji z art. 1 § 1 k.r.o. przemawia przeciwko przyjęciu wykładni, według której organ administracji, bez zmiany ustawy, miałby przez czynność rejestracyjną posługiwać się szerszą kategorią małżeństwa niż ustawodawca w prawie rodzinnym.

VII. Zmiana wzoru dokumentu nie stanowi zmiany prawa materialnego

Rozporządzeniem Ministra Cyfryzacji z 22 maja 2026 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego zmieniono wzory dokumentów, wprowadzając między innymi rubryki umożliwiające wybór oznaczenia „Mężczyzna/Kobieta” w odniesieniu do każdej z osób wskazanych w odpisie aktu małżeństwa.

Nie zmieniono jednak:

– art. 1 § 1 k.r.o.;

– art. 104 p.a.s.c.;

– art. 107 p.a.s.c.;

– ustawowej konstrukcji małżeństwa;

– przesłanek sporządzenia polskiego aktu stanu cywilnego.

Rozporządzenie wydano na podstawie upoważnienia ustawowego dotyczącego wzorów dokumentów.

Zgodnie z art. 92 ust. 1 Konstytucji rozporządzenie jest aktem wydawanym w celu wykonania ustawy.

Nie może ono samodzielnie zmieniać treści normy ustawowej.

Dlatego należy odróżnić dwa zagadnienia:

po pierwsze – czy technicznie istnieje formularz pozwalający określone dane wpisać;

po drugie – czy materialne przepisy prawa pozwalają organowi dokonać czynności, której następstwem byłoby wykorzystanie tego formularza.

Istnienie wzoru dokumentu nie jest samoistną podstawą prawną dokonania czynności.

Formularz nie tworzy kompetencji.

            Formularz służy wykonaniu kompetencji wynikającej z ustawy.

VIII. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego U 2/26

Organ uwzględnił rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z 28 lipca 2026 r., sygn. U 2/26.

Trybunał orzekł, że rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z 22 maja 2026 r. w zakresie, w jakim wprowadza w załącznikach nr 1–6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń dotyczących związków zawartych za granicą, które nie stanowią związku kobiety i mężczyzny, jest niezgodne z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji.

Rozstrzygnięcie to ma dla niniejszej sprawy znaczenie systemowe.

Potwierdza bowiem rozróżnienie pomiędzy:
1. ustawową regulacją instytucji prawa rodzinnego,
2. ustawową regulacją transkrypcji,
3. wykonawczym określeniem wzoru dokumentu.
Akt wykonawczy nie może samodzielnie prowadzić do normatywnej zmiany dwóch pierwszych elementów.

POUCZENIE

Od niniejszej decyzji służy stronie odwołanie do Wojewody […] za pośrednictwem Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w […], w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego

……………………………………

[UWAGA DO ZASTOSOWANIA W PRAKTYCE]

Jeżeli w dacie wydania decyzji wyrok U 2/26 nadal nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, uzasadnienie decyzji powinno wyraźnie odnotować tę okoliczność i odrębnie przedstawić stanowisko organu co do znaczenia niepromulgowanego rozstrzygnięcia.

Nie należy przemilczać problemu publikacji wyroku.
24.08.2026
OPINIA STOWARZYSZENIA „VERITAS ET IUS W SŁUŻBIE NARODOWI” do projektu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury
POKAŻ TREŚĆ
I. Zakres opinii

Przedmiotem niniejszej opinii jest analiza projektu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, przekazanego do konsultacji, wraz z jego uzasadnieniem.

Analiza koncentruje się na rozwiązaniach mających najistotniejsze znaczenie dla ustroju i praktyki funkcjonowania prokuratury, w szczególności dotyczących: organizacji Prokuratury Krajowej, podziału kompetencji pomiędzy organami prokuratury, zasad delegowania prokuratorów, niezależności i samodzielności prokuratora, przydziału i zmiany referenta sprawy, aprobaty decyzji procesowych, modelu nadzoru służbowego, monitorowania postępowań, wizytacji i lustracji, właściwości jednostek, cyberprzestępczości oraz zasad prawidłowej legislacji.

II. Uwagi ogólne

Projektowany regulamin jest aktem wykonawczym o szczególnym znaczeniu dla funkcjonowania prokuratury. Ustawowe upoważnienie obejmuje m.in. wewnętrzną strukturę organizacyjną, organizację i sposób kierowania pracą, formy i tryb sprawowania nadzoru służbowego oraz szczegółowy porządek wykonywania przez prokuratora czynności w sprawach karnych.

Tak szeroki zakres delegacji nie oznacza jednak możliwości dowolnego kształtowania w rozporządzeniu kompetencji organów prokuratury. Akt wykonawczy powinien pozostawać w granicach ustawy, nie może modyfikować kompetencji przyznanych ustawowo określonemu organowi ani ustanawiać dodatkowych warunków wykonywania kompetencji, których ustawodawca nie przewidział.

W tym kontekście projekt powinien być oceniany również przez pryzmat art. 7 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP, zasady hierarchiczności źródeł prawa oraz wynikających z art. 2 Konstytucji zasad określoności, pewności prawa i poprawnej legislacji.

Zastrzeżenia Stowarzyszenia nie wynikają z samej skali projektu. Problemem jest to, że część proponowanych rozwiązań nie ogranicza się do organizacji urzędowania, lecz ingeruje w sposób wykonywania kompetencji przyznanych ustawą, tworzy nowe mechanizmy oddziaływania na prokuratorów lub posługuje się konstrukcjami niedostatecznie precyzyjnymi.

Nie usuwa tych wątpliwości uzasadnienie projektu. Projektodawca jako główne cele wskazuje odformalizowanie funkcjonowania prokuratury, umożliwienie koncentracji na zadaniach merytorycznych oraz wyeliminowanie nadmiernego formalizmu. Jednocześnie w wielu przypadkach brakuje analizy pozwalającej stwierdzić, dlaczego określona zmiana jest konieczna, jakie problemy praktyczne ma rozwiązać i czy przyjęte środki pozostają proporcjonalne do deklarowanego celu.

III. Granice regulacji podustawowej i podział kompetencji

1. § 10 ust. 4 – sposób kierowania komórkami Prokuratury Krajowej

Szczególnych zastrzeżeń wymaga § 10 ust. 4 projektu, zgodnie z którym Prokurator Krajowy ma określać w drodze zarządzenia sposób kierowania komórkami organizacyjnymi Prokuratury Krajowej przez pozostałych Zastępców Prokuratora Generalnego.

Nie jest to wyłącznie rozwiązanie techniczno-organizacyjne. Dotyka ono sposobu wykonywania funkcji przez organy, których status i kompetencje określa ustawa. Powstaje zatem zasadnicze pytanie, czy akt wykonawczy może przekazać Prokuratorowi Krajowemu kompetencję pozwalającą kształtować sposób kierowania komórkami przez innych Zastępców Prokuratora Generalnego.

Nie jest to zatem wyłącznie zmiana redakcyjna, lecz jakościowa zmiana mechanizmu określania relacji kompetencyjnych w kierownictwie Prokuratury Krajowej, wymagająca szczególnie przekonującego uzasadnienia oraz jednoznacznej podstawy ustawowej.

W ocenie Stowarzyszenia przepis wymaga ponownej analizy pod kątem zgodności z ustawowym podziałem kompetencji. Jeżeli jego skutkiem miałoby być podporządkowanie sposobu wykonywania kompetencji jednego organu rozstrzygnięciom innego organu bez wyraźnej podstawy ustawowej, regulacja wykraczałaby poza dopuszczalną materię aktu wykonawczego.

2. § 87 – delegowanie prokuratorów do wydziałów zamiejscowych

Jeszcze poważniejsze zastrzeżenia budzi § 87. Projekt przewiduje obowiązek zwrócenia się przez Zastępcę Prokuratora Generalnego do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji do Prokuratora Krajowego o stanowisko przed delegowaniem prokuratora do wydziału zamiejscowego. W przypadku stanowiska negatywnego delegowanie tego prokuratora ma być możliwe jedynie za zgodą Prokuratora Generalnego.

Tymczasem obowiązujący art. 21 § 3 Prawa o prokuraturze wskazuje wprost Zastępcę Prokuratora Generalnego do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji jako organ delegujący prokuratorów do tych wydziałów.

Projekt nie ogranicza się zatem do określenia technicznego sposobu wykonania kompetencji. Wprowadza dodatkowy etap decyzyjny i umożliwia faktyczne zablokowanie decyzji organu wskazanego w ustawie. W ocenie Stowarzyszenia tak istotna modyfikacja ustawowej kompetencji nie powinna być dokonywana w rozporządzeniu. Jeżeli ustawodawca zamierzałby uzależnić delegowanie od stanowiska Prokuratora Krajowego lub zgody Prokuratora Generalnego, powinno to wynikać z ustawy.

Z tego względu Stowarzyszenie postuluje wykreślenie § 87 w proponowanym kształcie.

IV. Niezależność prokuratora i wykonywanie poleceń

Ustawa ustanawia zasadę, zgodnie z którą prokurator przy wykonywaniu czynności określonych w ustawach jest niezależny, z zastrzeżeniem ustawowo określonych wyjątków.

Dlatego szczególnej ostrożności wymaga każda regulacja wykonawcza ingerująca w ustawową procedurę wydawania i wykonywania poleceń.

Projektowany § 56 przewiduje m.in., że Prokurator Krajowy przed wystąpieniem o zmianę lub uchylenie polecenia Prokuratora Generalnego uzyskuje stanowisko prokuratora zobowiązanego do jego wykonania, a sam prokurator może żądać zmiany polecenia.

Niezależnie od tego, czy rozwiązanie takie można oceniać jako korzystne z punktu widzenia prokuratora referenta, pozostaje pytanie o podstawę do tworzenia w rozporządzeniu dodatkowych etapów ustawowej procedury wykonywania poleceń. Nie każda regulacja wzmacniająca gwarancje procesowe może być wprowadzona na dowolnym poziomie źródeł prawa. Rozporządzenie powinno wykonywać ustawę, a nie uzupełniać ją o autonomiczne konstrukcje proceduralne.

V. Przydział spraw i zmiana referenta

Na krytyczną ocenę zasługuje § 97 projektu. Przepis określa przypadki zmiany prokuratora referenta, wśród których znalazła się sytuacja, gdy „ujawniona waga lub zawiłość sprawy” przemawia za przydzieleniem jej prokuratorowi bardziej doświadczonemu lub wyspecjalizowanemu.

Sama możliwość zmiany referenta w wyjątkowych przypadkach jest oczywista i nie może być kwestionowana. Problemem pozostaje jednak stopień określoności przesłanek. „Waga sprawy”, „zawiłość”, „większe doświadczenie” czy stopień specjalizacji są kryteriami ocennymi. Projekt nie wskazuje zasad ich konkretyzacji ani mechanizmu pozwalającego obiektywnie zweryfikować decyzję o zmianie referenta.

Ma to szczególne znaczenie dlatego, że decyzja tego rodzaju ingeruje w stabilność referatu i może być odczytywana jako ocena kompetencji prokuratora dotychczas prowadzącego postępowanie.

Stowarzyszenie postuluje zatem doprecyzowanie § 97 pkt 7 oraz wprowadzenie obowiązku rzeczowego uzasadnienia decyzji o zmianie referenta, zwłaszcza gdy następuje ona już po wykonaniu przez prokuratora istotnej części czynności procesowych.

VI. Aprobata – § 41–43

Projektowane przepisy dotyczące aprobaty wymagają jednoznacznej korekty redakcyjnej. Obowiązujący regulamin wprost wiąże aprobatę z decyzjami asesora prokuratury. Również dalsze przepisy projektu – § 42 i § 43 – jednoznacznie odnoszą się do asesora.

Jeżeli jednak § 41 ust. 1 został sformułowany w sposób pozwalający odczytać go jako obejmujący także decyzje prokuratora, powstaje poważna niespójność wewnętrzna regulacji.

Aprobata decyzji asesorów znajduje uzasadnienie w ich szczególnym statusie ustawowym. Rozciągnięcie jej na prokuratorów prowadziłoby natomiast do jakościowo odmiennej ingerencji w samodzielność podejmowania decyzji procesowych i wymagałoby jednoznacznej podstawy prawnej.

W ocenie Stowarzyszenia § 41 powinien zostać przeredagowany w taki sposób, aby nie pozostawiał żadnych wątpliwości, że projektowana instytucja odnosi się do asesorów prokuratury.

VII. Odpowiedzialność za decyzję procesową a rzeczywisty wpływ na jej treść

Odrębnej oceny wymaga relacja pomiędzy zasadą samodzielnego podejmowania decyzji przez prokuratora referenta a przewidzianymi w Projekcie instrumentami pozwalającymi innym podmiotom oddziaływać na sposób prowadzenia postępowania oraz treść podejmowanych w nim rozstrzygnięć.

Problem ten ujawnia się przede wszystkim na tle § 39 oraz § 41–43 Projektu, dotyczących konsultacji, pisemnych zastrzeżeń oraz aprobaty decyzji procesowych. W szerszym ujęciu pozostaje on również związany z projektowanymi regulacjami dotyczącymi monitorowania postępowania, w szczególności z zakresem czynności podejmowanych na podstawie § 75 Projektu.

Projekt powinien zachowywać czytelną relację pomiędzy kompetencją do podjęcia decyzji procesowej, możliwością oddziaływania na jej treść oraz odpowiedzialnością za podjęte rozstrzygnięcie. Nie powinien powstawać model, w którym odpowiedzialność za decyzję pozostaje formalnie przy prokuratorze referencie, podczas gdy rzeczywisty wpływ na jej ostateczny kształt uzyskuje inny podmiot.

Szczególnego znaczenia nabiera w tym zakresie instytucja aprobaty. Jeżeli określona decyzja prokuratora nie może wywołać zamierzonego skutku bez jej zaakceptowania przez innego prokuratora, to zakres wpływu podmiotu aprobującego na ostateczny kształt rozstrzygnięcia powinien zostać określony w sposób jednoznaczny. Dotyczy to zarówno przesłanek odmowy aprobaty, sposobu dalszego postępowania w razie różnicy stanowisk, jak i odpowiedzialności za decyzję podjętą ostatecznie w wyniku tego mechanizmu.

Analogiczny problem może powstawać na tle przewidzianych w § 39 Projektu konsultacji i pisemnych zastrzeżeń. Sama możliwość konsultowania sposobu prowadzenia sprawy nie musi pozostawać w sprzeczności z zasadą niezależności prokuratora. Konieczne jest jednak zachowanie wyraźnej granicy pomiędzy niewiążącą pomocą merytoryczną lub oceną sposobu wykonywania obowiązków a faktycznym kształtowaniem treści czynności procesowej. Jeżeli zastrzeżenie albo stanowisko przedstawione w ramach konsultacji miałoby w praktyce determinować sposób działania referenta, powstaje pytanie o charakter prawny takiego oddziaływania.

Ma to szczególne znaczenie w świetle art. 7 § 3–5 ustawy – Prawo o prokuraturze. Ustawodawca dopuścił wydawanie poleceń dotyczących treści czynności procesowej, ale jednocześnie poddał takie polecenie określonej procedurze: co do zasady wymaga ono formy pisemnej, może podlegać uzasadnieniu, a prokuratorowi przysługuje możliwość żądania jego zmiany albo wyłączenia od wykonania czynności lub udziału w sprawie.

Nie jest zatem obojętne, czy oddziaływanie na decyzję referenta następuje w ustawowej formie polecenia, czy też poprzez mechanizm nazwany konsultacją, zastrzeżeniem albo aprobatą. Instrumenty przewidziane w Regulaminie nie powinny stawać się funkcjonalnym substytutem polecenia dotyczącego treści czynności procesowej, pozwalającym osiągnąć analogiczny rezultat z pominięciem gwarancji ustanowionych przez ustawodawcę.

Problem odpowiedzialności jest tym bardziej istotny, że obowiązujący Regulamin przewiduje w § 40 ust. 4 wyraźne rozwiązanie dotyczące odpowiedzialności w przypadku wykonania polecenia procesowego po uruchomieniu przewidzianej procedury sprzeciwu: wskazane w tym przepisie podmioty przejmują odpowiedzialność za wykonaną czynność. Pokazuje to, że obowiązujący model dostrzega konieczność powiązania rzeczywistego wpływu na treść czynności z odpowiedzialnością za jej wykonanie.

Na tym tle Projekt powinien jednoznacznie rozstrzygać, jakie skutki wywołują odmowa aprobaty, pisemne zastrzeżenia oraz stanowisko przedstawione w ramach konsultacji. W szczególności powinno być jasne, czy stanowiska te mają charakter wiążący dla referenta, a jeżeli tak – na jakiej podstawie prawnej i kto ponosi odpowiedzialność za ostatecznie podjętą decyzję.

Wątpliwości te należy odnieść również do monitorowania konkretnego postępowania. Samo zapoznawanie się z przebiegiem sprawy i ocena prawidłowości podejmowanych czynności mieści się w funkcjach nadzorczych. Granica zostaje jednak przekroczona wówczas, gdy czynności monitorującego zaczynają faktycznie determinować treść konkretnych decyzji procesowych bez zastosowania mechanizmu przewidzianego w ustawie dla polecenia dotyczącego treści czynności procesowej.

W ocenie Stowarzyszenia Projekt wymaga zatem wyraźnego rozgraniczenia konsultacji, zastrzeżeń, aprobaty i czynności podejmowanych w ramach monitorowania od ustawowej instytucji polecenia dotyczącego treści czynności procesowej. Regulamin powinien także zachować zasadę, zgodnie z którą rzeczywisty wpływ na treść rozstrzygnięcia nie może pozostawać oderwany od odpowiedzialności za jego podjęcie. W przeciwnym razie może dojść do powstania modelu, w którym formalnym autorem i podmiotem odpowiedzialnym za decyzję pozostaje referent, podczas gdy jej rzeczywista treść zostaje ukształtowana przez inny podmiot, bez jednoznacznego określenia podstawy, formy i konsekwencji takiej ingerencji.

VIII. Nadzór służbowy – rozbudowany model monitorowania

Najdalej idące zmiany projektu dotyczą Działu IV.

Obowiązujący regulamin dzieli nadzór na wewnętrzny nadzór służbowy sprawowany w ramach jednostki oraz zwierzchni nadzór służbowy realizowany przez jednostkę wyższego stopnia.

Projekt świadomie odchodzi od tej konstrukcji. Z jego uzasadnienia wynika, że autorzy uznali nadzór służbowy za instytucję związaną przede wszystkim z hierarchicznością prokuratury i działaniem jednostek wyższego stopnia, natomiast dotychczasowy nadzór wewnętrzny ma zostać zastąpiony kategorią czynności kontrolnych kierownika jednostki.

Projekt wyróżnia cztery formy nadzoru służbowego: monitorowanie, kontrolę, koordynację i badanie aktowe.

Szczególne znaczenie projektodawca nadaje monitorowaniu. § 73 określa je jako systematyczne zapoznawanie się z aktami w celu oceny prawidłowości prowadzenia postępowania, w tym eliminowania lub zapobiegania uchybieniom. § 74 przewiduje możliwość wdrożenia monitorowania przez kierownika jednostki wyższego szczebla.

Uzasadnienie projektu idzie jeszcze dalej, wskazując, że monitorowanie ma stać się najbardziej rozpowszechnioną formą nadzoru. Prokurator monitorujący uzyskuje dostęp do materiałów sprawy, może uzyskiwać informacje o kierunkach postępowania i planowanych czynnościach, udzielać konsultacji oraz przedstawiać przełożonemu analizy, oceny i zastrzeżenia dotyczące sprawności postępowania.

Nie jest zatem trafne przedstawianie projektu jako prostego ograniczenia dotychczasowego nadzoru. Projekt raczej przebudowuje i systematyzuje instrumentarium kontrolne, nadając monitorowaniu wyraźnie bieżący charakter.

W ocenie Stowarzyszenia przepisy wymagają przede wszystkim doprecyzowania:
- przesłanek wdrożenia poszczególnych form nadzoru,
- podmiotu uprawnionego do ich wdrożenia,
- zakresu i czasu monitorowania,
- relacji pomiędzy monitorowaniem, kontrolą i badaniem aktowym,
- skutków ustaleń nadzorczych,
- gwarancji przysługujących prokuratorowi prowadzącemu postępowanie.
Ocena projektowanego modelu nadzoru nie może ograniczać się do analizy poszczególnych jego instrumentów w oderwaniu od pozostałych. Istotne znaczenie ma ich kumulatywne oddziaływanie. Ta sama sprawa może bowiem pozostawać przedmiotem monitorowania, kontroli, badania aktowego, czynności kontrolnych kierownika, konsultacji oraz innych form oddziaływania służbowego. Projekt nie określa dostatecznie relacji pomiędzy tymi instrumentami ani nie ustanawia zasady, która przeciwdziałałaby wielokrotnemu prowadzeniu wobec tej samej sprawy czynności o zbliżonym celu i zakresie. W rezultacie nawet instrumenty, które oceniane odrębnie mogłyby mieścić się w granicach dopuszczalnego nadzoru służbowego, w ich łącznym zastosowaniu mogą prowadzić do nadmiernej ingerencji w sposób prowadzenia postępowania przez referenta. Projekt powinien zatem zapewniać nie tylko podstawę i granice każdego z tych instrumentów, lecz również mechanizmy zapobiegające ich nieproporcjonalnej kumulacji.

Korekty wymaga również terminologia projektu posługującego się pojęciem „jednostki wyższego szczebla”. Ustawa – Prawo o prokuraturze konsekwentnie posługuje się normatywnym pojęciem „jednostki organizacyjnej prokuratury wyższego stopnia”, w szczególności w art. 28 oraz art. 33 § 1 ustawy. Odstępowanie w akcie wykonawczym od terminologii ustawowej i zastępowanie jej pojęciem „jednostki wyższego szczebla”, któremu ustawa nie nadaje określonego znaczenia normatywnego, jest nieuzasadnione i może prowadzić do wątpliwości interpretacyjnych. Projekt powinien w tym zakresie konsekwentnie posługiwać się terminologią przyjętą przez ustawodawcę.

IX. Wizytacje i lustracje

Projekt istotnie zmienia model wizytacji. Uzasadnienie wskazuje na odejście od okresowej wizytacji przeprowadzanej co pięć lat na rzecz wizytacji wdrażanej w związku ze stwierdzoną potrzebą, z większym wykorzystaniem informacji uzyskiwanych z systemów teleinformatycznych.

Samo ograniczenie nadmiernego formalizmu może być uzasadnione. Problemem jest jednak równoczesne zmniejszenie liczby gwarancji proceduralnych.

Projektowany § 79 szeroko określa cele lustracji – obejmują one m.in. ocenę prowadzenia określonych kategorii spraw, „praktyki prokuratorskiej”, wykonywania zarządzeń, wytycznych i poleceń oraz realizacji funkcji oskarżycielskiej.

Pojęcie „praktyki prokuratorskiej” wymaga doprecyzowania. Nie powinno ono prowadzić do sytuacji, w której przedmiotem oceny staje się sama odmienność poglądu prawnego prokuratora, jeżeli jego działanie pozostaje zgodne z prawem.

Stowarzyszenie krytycznie ocenia również rezygnację z cykliczności wizytacji bez ustanowienia wystarczająco precyzyjnych przesłanek ich zarządzania. Połączenie swobody w wyborze momentu wizytacji z oceną „efektywności kierowania” jednostką może rodzić ryzyko instrumentalizacji tego mechanizmu, szczególnie wobec kierowników jednostek.

Zasadne jest uzupełnienie regulacji o przejrzyste zasady zarządzania wizytacji i lustracji, terminy, sposób przedstawiania wyników oraz prawo kierownika jednostki do przedstawienia stanowiska wobec ustaleń i zaleceń.

X. Reorganizacja Prokuratury Krajowej i cyberprzestępczość

Krytycznie należy ocenić likwidację odrębnego Departamentu do Spraw Cyberprzestępczości i Informatyzacji oraz przekazanie kompetencji dotyczących cyberprzestępczości do Departamentu do Spraw Przestępczości Gospodarczej i Cyberprzestępczości.

Projektowany § 23 sprowadza zadania nowej struktury do czterech zasadniczych obszarów, obejmujących m.in. nadzór i koordynację, analizy, współpracę z organami krajowymi i międzynarodowymi oraz współpracę z Prokuraturą Europejską.

Dla porównania, obecny Departament do Spraw Cyberprzestępczości i Informatyzacji posiada rozbudowany katalog kompetencji obejmujących zarówno zwalczanie cyberprzestępczości, jak i rozwój oraz funkcjonowanie narzędzi informatycznych prokuratury.

Zasadniczy problem nie sprowadza się więc do samej zmiany nazwy komórki. Projekt rozdziela sferę cyberprzestępczości od części kompetencji informatycznych i analitycznych, które pozostają funkcjonalnie związane z nowoczesnymi metodami prowadzenia postępowań.

W uzasadnieniu brakuje pogłębionej analizy wykazującej korzyści takiej reorganizacji. Nie przedstawiono oceny efektywności obecnej struktury, analizy zagrożeń wynikających z rozproszenia kompetencji ani porównania obu modeli.

W sytuacji stałego wzrostu znaczenia dowodów elektronicznych, informatyki śledczej i transgranicznej cyberprzestępczości kierunkiem racjonalnym powinno być wzmacnianie specjalizacji. Dlatego Stowarzyszenie postuluje ponowne przeanalizowanie likwidacji odrębnej struktury cyberprzestępczości.

Podobnej analizy wymaga rozmieszczenie kompetencji dotyczących analiz kryminalnych oraz współpracy międzynarodowej. Rozproszenie zadań pomiędzy kilka komórek może prowadzić do dublowania kompetencji, trudności w ustaleniu odpowiedzialności oraz osłabienia jednolitości praktyki.

XI. Dyżury prokuratorskie – zmiana modelu organizacyjnego i brak dostatecznych gwarancji

Projekt nie wprowadza instytucji dyżurów prokuratorskich jako rozwiązania nowego. Dyżury funkcjonują również na gruncie obowiązującego Regulaminu. Zgodnie z § 51 prokurator przełożony zarządza pełnienie przez prokuratorów dyżurów po godzinach urzędowania lub w dni ustawowo wolne od pracy, przy czym dyżur może być pełniony zarówno w jednostce, jak i poza nią.

Obowiązujący § 52 przewiduje ponadto udział prokuratorów prokuratur regionalnych i okręgowych w czynnościach na miejscu zdarzenia oraz w dyżurach w prokuraturach rejonowych usytuowanych w tej samej miejscowości. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, za zgodą prokuratora bezpośrednio przełożonego, mogą oni pełnić dyżury również w prokuraturze rejonowej właściwej ze względu na miejsce zamieszkania albo położonej najbliżej tego miejsca. Obowiązująca regulacja przewiduje przy tym, że dyżury zdarzeniowe realizują co do zasady wszyscy prokuratorzy danej jednostki, z możliwością odstępstwa ze względu na sytuację rodzinną, osobistą lub inny uzasadniony powód.

Nie można zatem przedstawiać projektowanej regulacji jako prostego rozszerzenia obowiązku dyżurowania na prokuratorów jednostek wyższego stopnia, ponieważ taki mechanizm — choć w bardziej ograniczonym zakresie — istnieje już obecnie. Istota zmiany polega na przebudowie sposobu organizowania dyżurów oraz rozszerzeniu możliwości wykorzystywania prokuratorów różnych jednostek organizacyjnych do zabezpieczenia potrzeb jednostek rejonowych.

Projektowane rozwiązanie należy oceniać przede wszystkim z punktu widzenia jego konsekwencji organizacyjnych. Prokurator wykonujący obowiązki w prokuraturze okręgowej, regionalnej czy Prokuraturze Krajowej pozostaje bowiem obciążony zadaniami swojej jednostki macierzystej, niejednokrotnie obejmującymi prowadzenie lub nadzorowanie spraw szczególnie skomplikowanych, wykonywanie czynności nadzorczych, udział w postępowaniach sądowych albo realizację wyspecjalizowanych zadań. Obciążenie takiego prokuratora dodatkowymi dyżurami na potrzeby innej jednostki może bezpośrednio oddziaływać na wykonywanie jego podstawowych obowiązków.

Samo dążenie do bardziej równomiernego rozłożenia ciężaru dyżurów pomiędzy prokuratorów różnych szczebli organizacyjnych nie może zastępować analizy rzeczywistych skutków proponowanej regulacji. Równość uczestnictwa w systemie dyżurów nie oznacza bowiem mechanicznej identyczności obowiązków, jeżeli charakter zadań, obciążenie referatem oraz zakres odpowiedzialności poszczególnych grup prokuratorów pozostają odmienne.

Projekt powinien zatem jednoznacznie określać zasady uwzględniania obciążenia prokuratora obowiązkami w jednostce macierzystej oraz sposób rozstrzygania kolizji pomiędzy tymi obowiązkami a dyżurem realizowanym na potrzeby innej jednostki. Szczególnego znaczenia nabiera to w przypadku prokuratorów wykonujących zadania specjalistyczne lub prowadzących postępowania wymagające stałego i intensywnego zaangażowania.

Zastrzeżenia budzi również brak kompleksowego uregulowania następstw wykonywania czynności w ramach dyżurów, w szczególności w porze nocnej oraz w dni ustawowo wolne od pracy. Projekt powinien zapewniać takie ukształtowanie harmonogramów, aby wykonywanie czynności podczas dyżuru nie prowadziło do faktycznego kumulowania obowiązków bez odpowiedniego uwzględnienia czasu niezbędnego na odpoczynek i dalszą zdolność do prawidłowego wykonywania czynności służbowych.

Problem ma również wymiar praktyczny. Skierowanie prokuratora do wykonywania dyżuru na potrzeby jednostki innej niż macierzysta może wiązać się z koniecznością dojazdu, korzystania z infrastruktury tej jednostki, zapewnienia dostępu do systemów teleinformatycznych i akt oraz właściwego przepływu informacji. Projekt powinien jednoznacznie określać odpowiedzialność za zapewnienie odpowiednich warunków organizacyjnych i technicznych oraz zasady rozliczania kosztów związanych z wykonywaniem takich obowiązków. W obowiązującym modelu ustawodawca regulaminowy dostrzega potrzebę zapewnienia warunków kadrowych, technicznych i organizacyjnych przynajmniej w odniesieniu do dyżurów związanych z postępowaniem przyspieszonym.

Odrębnej oceny wymaga również przewidziane w projekcie gromadzenie i przekazywanie informacji niezbędnych do tworzenia harmonogramów dyżurów, w szczególności danych kontaktowych oraz informacji dotyczących planowanych nieobecności. Zakres takich danych, krąg osób posiadających do nich dostęp, cel i okres ich przetwarzania powinny być ograniczone do tego, co rzeczywiście konieczne dla organizacji dyżurów.

W ocenie Stowarzyszenia nie ma podstaw do kwestionowania samej zasady udziału prokuratorów różnych jednostek organizacyjnych w systemie dyżurów. Wymaga natomiast krytycznej oceny sposób jej rozwinięcia w Projekcie. Rozszerzeniu zakresu obowiązków powinny towarzyszyć jasne reguły określające maksymalne obciążenie dyżurami, zasady uwzględniania obowiązków w jednostce macierzystej, odpoczynek po faktycznym wykonywaniu czynności, organizację i koszty dojazdów oraz sposób rozstrzygania kolizji obowiązków.

Bez uregulowania tych kwestii projektowana zmiana może prowadzić nie tyle do bardziej równomiernego rozłożenia obowiązków, ile do przeniesienia problemów kadrowych jednostek rejonowych na prokuratorów innych jednostek organizacyjnych, bez jednoczesnego zapewnienia mechanizmów chroniących sprawność wykonywania przez nich dotychczasowych zadań. Z tego względu przepisy dotyczące dyżurów wymagają uzupełnienia oraz przedstawienia rzeczywistej analizy ich skutków kadrowych, organizacyjnych i finansowych.

XII. Właściwość i spory kompetencyjne

Zastrzeżenia wywołuje także rezygnacja z dotychczasowego modelu sporów kompetencyjnych.

§ 100 projektu przewiduje, że w razie zakwestionowania prawidłowości przekazania materiałów prokurator regionalny – a w określonych przypadkach Prokurator Krajowy – wskazuje jednostkę właściwą do dalszego prowadzenia sprawy. Decyzja ta nie wymaga uzasadnienia.

W ocenie Stowarzyszenia odstąpienie od obowiązku uzasadnienia takiej decyzji jest rozwiązaniem niewłaściwym. Rozstrzygnięcie dotyczące właściwości wpływa na organizację postępowania, referat prokuratora, odpowiedzialność za sprawę i nierzadko prawa uczestników postępowania.

Uzasadnienie nie musi być rozbudowane, lecz powinno pozwalać ustalić podstawowe motywy rozstrzygnięcia. Brak obowiązku uzasadnienia zwiększa zakres uznaniowości i utrudnia ocenę jednolitości stosowania przepisów.

XIII. Jakość legislacyjna projektu

Niezależnie od oceny poszczególnych rozwiązań projekt wymaga dalszej pracy redakcyjnej i legislacyjnej.

Zastrzeżenia dotyczą w szczególności:
- odchodzenia od terminologii ustawowej, np. „jednostka wyższego szczebla” zamiast „jednostka wyższego stopnia”;
- posługiwania się pojęciami niedookreślonymi bez dostatecznych kryteriów ich stosowania;
- regulowania w jednej jednostce redakcyjnej kilku zagadnień o różnym charakterze;
- braku dostatecznego rozgraniczenia kompetencji w ramach poszczególnych mechanizmów nadzoru;
- niespójności pomiędzy deklarowanym celem odformalizowania a tworzeniem nowych kategorii i procedur kontrolnych.
Standard określoności powinien być szczególnie wysoki tam, gdzie przepis przyznaje kompetencję pozwalającą ingerować w referat prokuratora, jego decyzje albo sposób wykonywania przez niego czynności.

XIV. Ocena uzasadnienia projektu

Uzasadnienie ma charakter rozbudowany i w wielu miejscach szczegółowo wyjaśnia założenia projektodawcy. Nie można więc twierdzić, że projekt w ogóle nie został uzasadniony.

Problem jest inny: w odniesieniu do części najbardziej doniosłych zmian argumentacja pozostaje niewystarczająca.

Dotyczy to zwłaszcza:
- ingerencji w kompetencje organów Prokuratury Krajowej;
- zasad delegowania do wydziałów zamiejscowych;
- reorganizacji struktur cyberprzestępczości;
- części zmian w podziale kompetencji pomiędzy komórkami PK;
- konsekwencji nowego modelu monitorowania;
- rezygnacji z dotychczasowych gwarancji w zakresie wizytacji czy właściwości.
Uzasadnienie deklaruje odformalizowanie, zwiększenie sprawności i wykorzystanie nowoczesnych narzędzi, lecz nie zawsze wykazuje związek pomiędzy wskazanym problemem a konkretnym rozwiązaniem normatywnym.

Z punktu widzenia racjonalnej legislacji powinno ono wskazywać nie tylko, co projektodawca zamierza zmienić, lecz także dlaczego wybrano właśnie ten środek i jakie są jego przewidywane konsekwencje.

XV. Wnioski

Stowarzyszenie „Veritas et Ius w Służbie Narodowi” stoi na stanowisku, że przedstawiony projekt w obecnym kształcie wymaga istotnych zmian przed jego wydaniem.

Za najważniejsze należy uznać:
1. ponowną ocenę § 10 ust. 4 pod kątem ustawowych kompetencji Prokuratora Krajowego i Zastępców Prokuratora Generalnego;
2. wykreślenie lub zasadniczą zmianę § 87, tak aby rozporządzenie nie uzależniało ustawowej kompetencji Zastępcy Prokuratora Generalnego do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji od stanowiska innych organów;
3. doprecyzowanie § 97 pkt 7 dotyczącego zmiany referenta oraz wprowadzenie obowiązku uzasadnienia decyzji;
4. jednoznaczne ograniczenie instytucji aprobaty do asesorów prokuratury;
5. ponowne opracowanie przepisów §§ 66–81 w celu precyzyjnego rozgraniczenia monitorowania, kontroli, koordynacji, badania aktowego, lustracji i wizytacji;
6. doprecyzowanie podmiotów uprawnionych do wdrażania poszczególnych form nadzoru oraz ujednolicenie terminologii z ustawą – Prawo o prokuraturze;
7. przywrócenie odpowiednich gwarancji proceduralnych w zakresie wizytacji, lustracji oraz rozstrzygnięć dotyczących właściwości;
8. ponowne rozważenie likwidacji odrębnej struktury Prokuratury Krajowej właściwej do spraw cyberprzestępczości i rozproszenia kompetencji dotyczących informatyzacji oraz analiz;
9. ponowną analizę rozwiązań dotyczących współpracy międzynarodowej i analiz kryminalnych z punktu widzenia specjalizacji i jednoznacznego podziału odpowiedzialności;
10. przeprowadzenie całościowej korekty legislacyjnej projektu pod kątem zgodności terminologicznej z ustawą, określoności przepisów i zasad techniki prawodawczej.
Skala dostrzeżonych problemów powoduje, że nie wystarczy korekta pojedynczych sformułowań. Projekt wymaga ponownej analizy systemowej, przede wszystkim w tych obszarach, w których akt wykonawczy styka się z ustawowo określonymi kompetencjami organów prokuratury oraz gwarancjami samodzielności prokuratora.

Stowarzyszenie podkreśla przy tym, że sprawny nadzór, jasne zasady organizacji pracy i efektywne wykorzystanie narzędzi informatycznych są niezbędnymi elementami nowoczesnej prokuratury. Nie mogą być jednak osiągane poprzez rozwiązania nieprecyzyjne, tworzenie kompetencji niewynikających jednoznacznie z ustawy lub osłabianie przejrzystości procedur wewnętrznych.

W konsekwencji Stowarzyszenie „Veritas et Ius w Służbie Narodowi” nie rekomenduje pozytywnego zaopiniowania projektu w obecnym kształcie i postuluje jego zasadnicze przepracowanie z uwzględnieniem uwag przedstawionych powyżej.
17.08.2026
STANOWISKO STOWARZYSZENIA VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI w sprawie skuteczności mianowania i powołania asesorów sądowych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz niedopuszczalności blokowania asesorom objęcia stanowisk i wykonywania czynności orzeczniczych ASESORZY SĄDOWI MIANOWANI PRZEZ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ – PRZEZ MINISTERSTWO SPRAWIEDLIWOŚCI NAZYWANI „EGZAMINOWANYMI APLIKANTAMI KSSIP”
POKAŻ TREŚĆ
STANOWISKO

STOWARZYSZENIA VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI

w sprawie skuteczności mianowania i powołania asesorów sądowych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz niedopuszczalności blokowania asesorom objęcia stanowisk i wykonywania czynności orzeczniczych

ASESORZY SĄDOWI MIANOWANI PRZEZ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ – PRZEZ MINISTERSTWO SPRAWIEDLIWOŚCI NAZYWANI „EGZAMINOWANYMI APLIKANTAMI KSSIP”

ŻĄDAMY TRAKTOWANIA WSZYSTKICH ASESORÓW SĄDOWYCH NA RÓWNI Z SĘDZIAMI

W związku ze „Stanowiskiem Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie decyzji TK dotyczącej kompetencji Prezydenta RP” z dnia 26 czerwca 2026 r., informacjami prasowymi dotyczącymi pisma Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 28 lipca 2026 r. oraz pismem Sądu Apelacyjnego w Lublinie nr K.100.8.2026, wskazującym na podejmowanie i przygotowywanie w sądach czynności zmierzających do odbierania asesorom sądowym oryginałów aktów mianowania, przesyłania tych dokumentów w celu uzyskania kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów oraz wstrzymywania asesorom możliwości objęcia stanowisk, dochodzi do faktycznego podważania statusu asesorów sądowych mianowanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 28 lipca 2026 r.

Z informacji prasowych wynika, że w piśmie Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości osoby mianowane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na stanowiska asesorów sądowych w sądach rejonowych, które złożyły ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i otrzymały akty mianowania, zostały określone jako „egzaminowani aplikanci KSSiP”, a nie jako asesorzy sądowi.

TO SKANDALICZNE I PRAWNIE NIEDOPUSZCZALNE OKREŚLENIE

Osoby te ukończyły wymagane szkolenie, zdały egzamin sędziowski, przeszły ustawową procedurę kwalifikacyjną, zostały przedstawione Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej przez Krajową Radę Sądownictwa, złożyły ślubowanie oraz otrzymały akty mianowania.

Określanie ich po dokonaniu tych czynności jedynie jako „egzaminowanych aplikantów KSSiP” stanowi faktyczną próbę zanegowania skutków prawnych postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, podważenia nawiązania stosunku służbowego asesorów sądowych oraz narzucenia sądom obowiązku traktowania ich tak, jakby akty mianowania w ogóle nie zostały dokonane.

Jest niedopuszczalne, aby organ politycznej władzy wykonawczej, za pomocą stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości albo pisma jego departamentu, próbował samodzielnie decydować, kto jest, a kto nie jest asesorem sądowym, oraz pozbawiać skuteczności postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości ani pismo departamentu tego Ministerstwa nie są źródłami powszechnie obowiązującego prawa. Nie mogą zmieniać skutków wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ustaw, orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Szczególnie bulwersujące jest sprowadzanie sytuacji tych osób do informowania ich o możliwości uzyskania ubezpieczenia zdrowotnego przez rejestrację jako osoby bezrobotne, podczas gdy Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej mianował je do pełnienia służby w wymiarze sprawiedliwości.

Państwo nie może najpierw wykształcić przyszłych asesorów sądowych, przeprowadzić ich przez wieloletnią procedurę przygotowania zawodowego i kwalifikacji, doprowadzić do ich mianowania, a następnie traktować ich jak osoby bez statusu, bez pracy i bez prawa do rozpoczęcia służby orzeczniczej.

ŻĄDAMY STOSOWANIA TYCH SAMYCH PRZEPISÓW W KAŻDYM SĄDZIE RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

ŻĄDAMY ZAPRZESTANIA POLITYCZNEJ SELEKCJI OSÓB UPRAWNIONYCH DO OBJĘCIA STANOWISK ASESORSKICH

ŻĄDAMY NATYCHMIASTOWEGO ZAPRZESTANIA OKREŚLANIA MIANOWANYCH ASESORÓW SĄDOWYCH JAKO „EGZAMINOWANYCH APLIKANTÓW KSSIP”

PRAWO NIE MOŻE ZALEŻEĆ OD TEGO, KTO AKTUALNIE ZAJMUJE GABINET PREZESA SĄDU ALBO FAKTYCZNIE WYKONUJE FUNKCJĘ PREZESA SĄDU

Jednocześnie Stowarzyszenie VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI wskazuje, że „Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie decyzji TK dotyczącej kompetencji Prezydenta RP” z dnia 26 czerwca 2026 r., w którym Ministerstwo Sprawiedliwości oświadczyło, że rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 czerwca 2026 r. w sprawie o sygn. akt K 2/26 nie jest legalnym orzeczeniem i nie będzie respektowane, jest bezprawne i prawnie niedopuszczalne w zakresie, w jakim zmierza do podważania mocy powszechnie obowiązującej i ostateczności orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz skuteczności aktów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Ministerstwo Sprawiedliwości nie jest organem uprawnionym do stwierdzania, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie istnieje, jest nielegalne albo nie będzie respektowane. Nie może również, za pomocą stanowiska, komunikatu, instrukcji lub pisma departamentu, ograniczać konstytucyjnych i ustawowych kompetencji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ani pozbawiać skutków prawnych dokonanych przez niego aktów mianowania i powołania asesorów sądowych.

Sformułowanie zawarte w stanowisku Ministerstwa Sprawiedliwości, zgodnie z którym rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego miałoby stanowić „bezprawne rozszerzenie osobistych kompetencji Prezydenta RP kosztem uprawnień Prezesa Rady Ministrów”, nie może samoistnie wywoływać żadnych skutków prawnych ani stanowić podstawy działań podejmowanych wobec asesorów sądowych.

Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa i nie może uchylać, zawieszać ani ograniczać skutków wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ustaw, orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Wobec powyższego Stowarzyszenie VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI wzywa Ministerstwo Sprawiedliwości do:
1. niezwłocznego wycofania „Stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie decyzji TK dotyczącej kompetencji Prezydenta RP” z dnia 26 czerwca 2026 r. w zakresie, w jakim prowadzi ono do podważania skuteczności mianowania i powołania asesorów sądowych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
2. zaprzestania określania osób mianowanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na stanowiska asesorów sądowych w sądach rejonowych mianem „egzaminowanych aplikantów KSSiP”;
3. niezwłocznego publicznego udostępnienia pełnej treści pisma Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych z dnia 28 lipca 2026 r.;
4. zaprzestania kierowania do sądów instrukcji, stanowisk lub poleceń zmierzających do wstrzymywania skutków postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
5. powstrzymania się od ingerowania w ustawowo określony proces obejmowania stanowisk przez asesorów sądowych;
6. podjęcia działań zgodnych z zasadą legalizmu, niezależnością sądów, odrębnością władzy sądowniczej oraz konstytucyjnymi i ustawowymi kompetencjami Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Stowarzyszenie VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI stanowczo wzywa prezesów sądów, osoby faktycznie wykonujące funkcje prezesów sądów, osoby pełniące funkcje w organach administracji sądowej oraz pracowników i urzędników wykonujących czynności z zakresu administracji sądowej do działania zgodnego z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej i ustawami.

Wzywamy do:
1. niezwłocznego przyjmowania zgłoszeń asesorów sądowych, którzy stawią się w sądach w ustawowym terminie czternastu dni od dnia otrzymania aktu mianowania albo aktu powołania;
2. pisemnego potwierdzania daty i godziny zgłoszenia się asesora w celu objęcia stanowiska;
3. niezwłocznego wykonania wszystkich czynności organizacyjnych koniecznych do objęcia stanowiska i rozpoczęcia wykonywania przez asesora obowiązków orzeczniczych;
4. zaniechania uzależniania skuteczności mianowania albo powołania asesora od uzyskania podpisu Prezesa Rady Ministrów;
5. zaniechania odbierania asesorom oryginałów aktów mianowania albo powołania w celu przekazywania ich Prezesowi Rady Ministrów, Ministerstwu Sprawiedliwości lub jakiemukolwiek innemu organowi;
6. zaniechania kierowania aktów mianowania albo powołania do rzekomego „zatwierdzenia”, „uzupełnienia” albo „kontrasygnowania” przez Prezesa Rady Ministrów;
7. niewydawania urzędnikom sądowym poleceń niemających wyraźnej podstawy ustawowej i zmierzających do zablokowania skutków postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
8. niezwłocznego dopuszczenia asesorów do wykonywania powierzonych im obowiązków;
9. wskazania asesorowi na piśmie dokładnej podstawy prawnej każdej odmowy przyjęcia zgłoszenia, objęcia stanowiska albo rozpoczęcia wykonywania czynności;
10. poszanowania niezależności sądów, niezawisłości osób sprawujących wymiar sprawiedliwości oraz konstytucyjnej zasady legalizmu.
Prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie są organami uprawnionymi do kontrolowania postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie są organami odwoławczymi od postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie mogą wprowadzać pozaustawowego warunku objęcia stanowiska przez asesora.

Prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie mogą kierować skutecznego aktu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do politycznego zatwierdzenia przez Prezesa Rady Ministrów.

Premier nie zatwierdza konstytucyjnych aktów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister Sprawiedliwości nie może wstrzymywać ich skutków za pomocą komunikatu, instrukcji ani polecenia administracyjnego.

Sąd nie jest folwarkiem prezesa, a urzędnicy sądowi nie są aparatem służącym do prowadzenia politycznej wojny z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej.

APEL DO ASESORÓW SĄDOWYCH

Stowarzyszenie VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI zwraca się do wszystkich asesorów sądowych mianowanych do sądów rejonowych oraz powołanych do wojewódzkich sądów administracyjnych:

Stawcie się we właściwych sądach w ustawowym terminie czternastu dni.

Złóżcie pisemne oświadczenia o zgłoszeniu się w celu objęcia stanowiska i żądajcie potwierdzenia ich przyjęcia na kopii, ze wskazaniem daty oraz godziny.

W razie odmowy przyjęcia pisma złóżcie je za pośrednictwem elektronicznej skrzynki podawczej sądu oraz prześlijcie przesyłką poleconą, zachowując urzędowe potwierdzenie przedłożenia albo dowód nadania.

Żądajcie pisemnej podstawy prawnej każdej odmowy objęcia stanowiska, każdej odmowy dopuszczenia do wykonywania obowiązków oraz każdego żądania wydania oryginału aktu mianowania albo powołania.

Dokumentujcie każde wydane polecenie, każdą odmowę, każdą rozmowę oraz każdą próbę przejęcia dokumentów.

Nie wydawajcie oryginału aktu mianowania albo powołania bez otrzymania pisemnego polecenia, wskazania jego podstawy prawnej oraz dokładnego pokwitowania zawierającego oznaczenie osoby przejmującej dokument, cel jego przejęcia, miejsce przechowywania i termin zwrotu.

Nie pozwólcie, aby bezczynność albo bezprawne działania administracji sądowej zostały następnie wykorzystane przeciwko Wam jako rzekome nieobjęcie stanowiska w ustawowym terminie.

Nie pozwólcie zrobić z siebie zakładników politycznego konfliktu władzy wykonawczej z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej.

Wasza niezawisłość zaczyna się od działania na podstawie Konstytucji i ustaw oraz od odmowy podporządkowania się naciskom, które nie mają podstawy prawnej.

1. MIANOWANIE I POWOŁANIE ASESORÓW SĄDOWYCH

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wydał postanowienia, którymi mianował 211 osób na stanowiska asesorów sądowych w sądach rejonowych i powołał 18 osób do pełnienia urzędu na stanowiskach asesorów sądowych w wojewódzkich sądach administracyjnych.

W dniu 28 lipca 2026 r. asesorzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i doręczono im akty mianowania albo akty powołania.

W odniesieniu do asesorów sądowych w sądach rejonowych właściwym określeniem jest mianowanie i akt mianowania.

W odniesieniu do asesorów sądowych w wojewódzkich sądach administracyjnych właściwym określeniem jest powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądowego i akt powołania.

Mianowani i powołani asesorzy mają następnie zgłosić się w ciągu czternastu dni we właściwych sądach w celu objęcia stanowisk.

Podczas uroczystości Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Karol Nawrocki podkreślił, że wymiar sprawiedliwości, polskie sądy, sędziowie, asesorzy i prokuratorzy istnieją po to, aby służyć obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej.

Służba obywatelom wymaga jednak nie tylko osobistego przygotowania asesorów, ale również poszanowania przez organy administracji sądowej skutków prawnych postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

2. PODSTAWY USTAWOWE MIANOWANIA, POWOŁANIA I OBJĘCIA STANOWISK

Asesorów sądowych w sądach rejonowych mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na czas nieokreślony, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, zgodnie z art. 106i § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 334 ze zm.).

Asesorów sądowych do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądowego w wojewódzkich sądach administracyjnych powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, zgodnie z art. 5 § 3 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.).

Stosunek służbowy asesora sądowego w sądzie rejonowym nawiązuje się po doręczeniu mu aktu mianowania, zgodnie z art. 106i § 4 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Stosunek służbowy asesora sądowego w wojewódzkim sądzie administracyjnym nawiązuje się po doręczeniu mu aktu powołania, zgodnie z art. 29 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 106i § 4 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

W celu objęcia stanowiska asesor sądowy w sądzie rejonowym zgłasza się w sądzie w ciągu czternastu dni od dnia otrzymania aktu mianowania, a w razie nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska w tym terminie mianowanie traci moc, zgodnie z art. 106i § 5 i § 6 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

W celu objęcia stanowiska asesor sądowy w wojewódzkim sądzie administracyjnym zgłasza się w sądzie w ciągu czternastu dni od dnia otrzymania aktu powołania, a w razie nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska w tym terminie powołanie traci moc, zgodnie z art. 29 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 106i § 5 i § 6 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Przepisy te jednoznacznie określają:

– organ dokonujący mianowania albo powołania;
– moment nawiązania stosunku służbowego;
– termin zgłoszenia się w sądzie;
– skutki nieusprawiedliwionego nieobjęcia stanowiska.

Nie przewidują natomiast żadnej kompetencji prezesa sądu do ponownego badania ważności postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ani uzależniania objęcia stanowiska od późniejszego działania Prezesa Rady Ministrów.

3. WYROK TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 25 CZERWCA 2026 R. W SPRAWIE K 2/26

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 25 czerwca 2026 r. w sprawie o sygn. akt K 2/26 orzekł, że art. 106i § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych i art. 5 § 3 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, rozumiane w ten sposób, że mianowanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej asesorów sądowych w sądach rejonowych i powoływanie asesorów sądowych w wojewódzkich sądach administracyjnych wymaga dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, są niezgodne z art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 10 ust. 1 i art. 173 oraz zasadą ciągłości i sprawności działania instytucji publicznych wynikającą z preambuły w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Uzasadniając pisemnie swój wyrok, Trybunał Konstytucyjny wywiódł:

„Stwierdzenie niezgodności z Konstytucją zaskarżonych norm w ich kwestionowanym zakresie powoduje, że wykonywanie przez Prezydenta RP kompetencji objętych zaskarżonymi przepisami nie jest już uzależnione od decyzji Prezesa Rady Ministrów w przedmiocie kontrasygnaty. Postanowienia Prezydenta RP (…) powołujące asesorów sądowych będą wywoływały skutki prawne bez konieczności uzyskania podpisu Prezesa Rady Ministrów, co przywróci konstytucyjnie właściwy stan rzeczy zgodny z funkcją gwarancyjną prerogatyw prezydenckich wobec władzy sądowniczej. Jest to niezbędne do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją zarówno w zakresie zasady odrębności i niezależności władzy sądowniczej, jak i zasady ciągłości oraz sprawności działania instytucji publicznych”.

Oznacza to, że wykonywanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej kompetencji dotyczącej mianowania i powoływania asesorów sądowych nie jest uzależnione od politycznej decyzji Prezesa Rady Ministrów.

Postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej mianujące asesorów sądowych w sądach rejonowych oraz powołujące asesorów sądowych w wojewódzkich sądach administracyjnych wywołują skutki prawne bez konieczności uzyskania podpisu Prezesa Rady Ministrów.

4. KONTRASYGNATA JAKO ZAGROŻENIE DLA NIEZALEŻNOŚCI SĄDÓW I NIEZAWISŁOŚCI ASESORÓW

Uzależnienie możliwości objęcia stanowiska przez asesora od decyzji Prezesa Rady Ministrów nie wzmacniałoby niezależności sądów ani niezawisłości asesorów.

Prowadziłoby do skutku dokładnie przeciwnego.

Prezes Rady Ministrów jest organem politycznej władzy wykonawczej. Przyznanie mu możliwości decydowania – poprzez złożenie podpisu, odmowę jego złożenia albo pozostawanie w bezczynności – czy konkretna osoba będzie mogła rozpocząć wykonywanie czynności orzeczniczych, oznaczałoby przyznanie politycznemu centrum władzy realnego instrumentu wpływania na skład osobowy sądów.

Asesor miałby świadomość, że możliwość rozpoczęcia przez niego służby zależała nie tylko od spełnienia wymogów ustawowych, ukończenia aplikacji, zdania egzaminu, przedstawienia kandydatury przez Krajową Radę Sądownictwa oraz decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, lecz również od uznania czynnego polityka.

Taki mechanizm nie jest gwarancją niezawisłości.

Jest mechanizmem politycznej zależności.

Nie można twierdzić, że niezawisłość asesora jest chroniona przez uzależnienie go od decyzji Prezesa Rady Ministrów.

Byłaby to konstrukcja wewnętrznie sprzeczna, w której pod hasłem ochrony niezależności sądów politycznej władzy wykonawczej przyznawano by prawo do blokowania objęcia stanowiska przez osobę mającą wykonywać wymiar sprawiedliwości.

Polska już doświadczyła modelu asesury, w którym sytuacja asesora była nadmiernie uzależniona od organu władzy wykonawczej. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 października 2007 r. w sprawie o sygn. akt SK 7/06 zakwestionował ówczesny model z powodu niedostatecznych gwarancji niezawisłości asesorów, w tym nadmiernej roli Ministra Sprawiedliwości.

Powrót do rozwiązania, w którym przedstawiciel politycznej władzy wykonawczej mógłby zdecydować o rozpoczęciu przez asesora wykonywania czynności orzeczniczych, oznaczałby pójście tą samą drogą.

Byłaby to ponowna próba związania osoby sprawującej wymiar sprawiedliwości decyzją politycznego organu władzy wykonawczej.

Nie można po raz kolejny budować modelu asesury na zależności od politycznej woli rządu, a następnie przedstawiać tego jako ochronę praworządności.

5. MOC POWSZECHNIE OBOWIĄZUJĄCA I OSTATECZNOŚĆ ORZECZEŃ TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO

Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:

„Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne”.

Istotnie, co do zasady, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:

„Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego”.

Jednakże wskutek bezprawnej praktyki politycznej władzy wykonawczej, a przede wszystkim Prezesa Rady Ministrów, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, wbrew art. 190 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nie są ogłaszane we właściwym organie urzędowym.

Zgodnie bowiem z art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r. poz. 1461, to Prezes Rady Ministrów wydaje Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

Prezes Rady Ministrów, któremu ustawa powierza wykonanie technicznej i organizacyjnej czynności wydawania dzienników urzędowych, nie uzyskuje przez to kompetencji do oceniania wyroków Trybunału Konstytucyjnego ani decydowania, które z nich zostaną dopuszczone do systemu prawnego.

Odmowa publikacji nie może stać się instrumentem politycznej cenzury orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego.

Przyjęcie poglądu przeciwnego oznaczałoby, że o skuteczności kontroli konstytucyjności prawa nie decyduje Trybunał Konstytucyjny, lecz Prezes Rady Ministrów, który przez wykonanie albo niewykonanie czynności technicznej mógłby wybierać wyroki obowiązujące i nieobowiązujące.

Taka praktyka stanowiłaby rażące odwrócenie konstytucyjnego porządku władz.

6. WYROK TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 23 WRZEŚNIA 2025 R. W SPRAWIE P 3/25

Trybunał Konstytucyjny w tym kontekście, w wyroku z dnia 23 września 2025 r. w sprawie o sygn. akt P 3/25, orzekł:

„Art. 21 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461), rozumiany w ten sposób, że wystąpienie skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz zaistnienie obowiązku jego stosowania przez wszystkie organy władzy publicznej aktualizuje się dopiero z chwilą dokonania czynności technicznej polegającej na ogłoszeniu tego wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 10, w związku z art. 173, w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.

Ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku urzędowym jest czynnością urzędową, która musi zostać wykonana, a nie instrumentem politycznej kontroli nad działalnością Trybunału.

Organ zobowiązany do publikacji nie może z własnego bezprawnego zaniechania wywodzić następnie argumentu, że nieopublikowany przez niego wyrok nie wywołuje skutków prawnych.

Nikt nie może czerpać korzyści z własnego bezprawia.

Władza wykonawcza nie może najpierw odmówić realizacji konstytucyjnego obowiązku publikacji, a następnie powoływać się na rezultat własnego zaniechania jako podstawę odmowy stosowania wyroku.

7. STANOWISKO MINISTERSTWA SPRAWIEDLIWOŚCI Z 26 CZERWCA 2026 R. ORAZ INFORMACJE O PIŚMIE Z 28 LIPCA 2026 R.

Odnosząc się do „Stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie decyzji TK dotyczącej kompetencji Prezydenta RP” z dnia 26 czerwca 2026 r., stwierdzić należy z całą stanowczością, że żaden organ władzy publicznej, tym bardziej zaś przedstawiciel politycznej władzy wykonawczej, jakim jest Minister Sprawiedliwości, nie jest uprawniony do kwestionowania wyroków Trybunału Konstytucyjnego.

Wyroki te, zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.

Minister Sprawiedliwości nie jest organem odwoławczym od orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego.

Ministerstwo Sprawiedliwości nie może komunikatem prasowym uchylić, zawiesić ani pozbawić skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa.

Instrukcja skierowana do prezesów sądów albo osób faktycznie wykonujących funkcje prezesów sądów nie może zmienić treści ustawy.

Polecenie administracyjne nie może uchylić postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Pismo Sądu Apelacyjnego ani stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości nie mogą stworzyć procedury, której nie przewiduje Konstytucja ani ustawa.

Z informacji prasowych dotyczących pisma Departamentu Kadr i Organizacji Sądów Powszechnych i Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 28 lipca 2026 r. wynika, że osoby mianowane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na stanowiska asesorów sądowych w sądach rejonowych zostały określone jako „egzaminowani aplikanci KSSiP”.

Określenie to nie może być uznane za neutralne ani wyłącznie techniczne.

Służy ono zakwestionowaniu skutku prawnego mianowania oraz stworzeniu wrażenia, że osoby, które złożyły ślubowanie i otrzymały akty mianowania, nie uzyskały statusu asesorów sądowych.

Jest to próba zastąpienia skutków ustawowych oceną politycznego organu władzy wykonawczej.

Ministerstwo Sprawiedliwości nie jest uprawnione do pozbawiania statusu osoby mianowanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ani do nakazywania sądom, aby traktowały ją wyłącznie jako byłego aplikanta KSSiP.

Dodatkowo podkreślenia wymaga, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 czerwca 2026 r. w sprawie K 2/26, wbrew twierdzeniom ministra Waldemara Żurka, nie cechuje się „wadami formalnymi”.

Trybunał Konstytucyjny procedował na wniosek uprawnionego podmiotu, to jest Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego.

W składzie Trybunału Konstytucyjnego zasiadali sędziowie Trybunału Konstytucyjnego, którzy zostali wybrani przez Sejm i złożyli ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w tym wyrok z dnia 18 grudnia 2025 r. w sprawie C-448/23, jak również wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wyroki Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz uchwały Sejmu nie są aktami wymienionymi w art. 87 Konstytucji jako źródła powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie oznacza to, że rozstrzygnięcia sądów międzynarodowych pozostają pozbawione znaczenia w zakresie wynikającym z wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych. Nie mogą jednak stanowić samoistnej podstawy do przyznania prezesowi sądu lub Ministrowi Sprawiedliwości kompetencji, której nie przewiduje Konstytucja ani ustawa.

Wbrew wywodom zawartym we wskazanym wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Trybunał Konstytucyjny nie jest sądem w rozumieniu ustrojowej systematyki Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Konstytucja rozłącznie normuje bowiem sądy i trybunały, zaliczając do drugiej kategorii Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu.

Przytoczony w stanowisku Ministerstwa Sprawiedliwości wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie o sygn. akt K 4/06 nie dotyczy wzajemnych relacji między władzą sądowniczą i władzą wykonawczą w zakresie wpływu politycznej władzy wykonawczej na kreowanie władzy sądowniczej, a w szczególności kwestii uzależnienia mianowania lub powołania asesorów od decyzji Prezesa Rady Ministrów.

Wyrok ten dotyczył ustawy regulującej podział zadań i kompetencji organów państwowych właściwych w sprawach łączności, radiofonii i telewizji, w tym zmian w składzie i funkcjonowaniu Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.

Wyrok nie rozstrzygał kwestii mianowania asesorów sądowych w sądach rejonowych ani powoływania asesorów sądowych w wojewódzkich sądach administracyjnych. Nie dotyczył również bezpośrednio dopuszczalności uzależnienia skuteczności takich aktów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej od kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów.

Nie jest zatem uprawnione przedstawianie wyroku K 4/06 jako rozstrzygnięcia odnoszącego się wprost do ustrojowej pozycji asesorów sądowych i wpływu politycznej władzy wykonawczej na możliwość objęcia przez nich stanowisk.

Jest to nieuprawniony wniosek interpretacyjny Ministerstwa Sprawiedliwości, a nie treść sentencji wyroku K 4/06.

8. POSTANOWIENIE PREZYDENTA A DORĘCZONY ASESOROWI AKT MIANOWANIA ALBO POWOŁANIA

Akty urzędowe Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z art. 142 ust. 2 i art. 144 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, mają formę postanowienia.

Tak zwana kontrasygnata polega, zgodnie z art. 144 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, na podpisaniu przez Prezesa Rady Ministrów aktu urzędowego Prezydenta, a więc postanowienia.

Doręczany asesorowi akt mianowania albo powołania nie jest postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, lecz stanowi dokument potwierdzający wydanie takiego postanowienia oraz służący wykazaniu nawiązania stosunku służbowego.

Złożenie przez Prezesa Rady Ministrów podpisu na doręczonym asesorowi akcie mianowania albo powołania nie stanowi podpisu na akcie urzędowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie można zatem naprawić rzekomego braku kontrasygnaty postanowienia Prezydenta przez odebranie asesorowi dokumentu i umieszczenie podpisu Prezesa Rady Ministrów na akcie wręczonym asesorowi.

Byłaby to czynność dokonywana na innym dokumencie niż akt urzędowy Prezydenta, o którym mowa w art. 144 ust. 2 Konstytucji.

Tym samym działania zmierzające do odbierania asesorom aktów mianowania albo powołania i przesyłania ich Prezesowi Rady Ministrów nie tylko nie znajdują podstawy prawnej, lecz również pozostają bezprzedmiotowe z punktu widzenia konstytucyjnej konstrukcji kontrasygnaty.

9. NIEDOPUSZCZALNOŚĆ ODBIERANIA ASESOROM ORYGINAŁÓW DOKUMENTÓW

Szczególnie niepokojące są informacje o poleceniach zmierzających do przejmowania przez administrację sądową oryginałów aktów mianowania albo powołania wręczonych asesorom przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Oryginał aktu może zostać okazany w sądzie, a jego odpis lub kopia może zostać włączona do dokumentacji osobowej asesora.

Nie oznacza to jednak, że prezes sądu, osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu albo urzędnik sądowy mogą bez wyraźnej podstawy prawnej przejąć dokument, zatrzymać go lub przekazać innemu organowi w celu przeprowadzenia procedury nieprzewidzianej ustawą.

Żądanie wydania oryginału dokumentu powinno mieć wyraźną podstawę prawną.

Asesor powinien otrzymać pisemne polecenie zawierające:

– oznaczenie osoby wydającej polecenie;
– podstawę prawną;
– cel przejęcia dokumentu;
– oznaczenie osoby odbierającej dokument;
– miejsce jego przechowywania;
– termin i sposób zwrotu;
– podpisane pokwitowanie.

Nie wolno wykorzystywać podporządkowania służbowego pracowników administracji sądowej do wykonywania poleceń służących realizacji politycznego celu, a nie ustawowych zadań sądu.

Urzędnik sądowy nie może być zmuszany do udziału w czynnościach zmierzających do blokowania skutków aktu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

10. OBOWIĄZKI PREZESA SĄDU, OSOBY FAKTYCZNIE WYKONUJĄCEJ FUNKCJĘ PREZESA SĄDU I GRANICE ICH UPRAWNIEŃ

Prezes właściwego sądu oraz osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu są zobowiązani do niezwłocznego umożliwienia asesorowi wykonywania czynności orzeczniczych po spełnieniu warunków określonych w ustawie.

Prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie posiadają kompetencji do:

– kontrolowania ważności postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
– uzależniania objęcia stanowiska od zgody Prezesa Rady Ministrów;
– kierowania dokumentów do ponownego zatwierdzenia przez organ polityczny;
– wstrzymywania skutków mianowania albo powołania;
– tworzenia dodatkowych warunków objęcia stanowiska;
– blokowania asesorowi możliwości rozpoczęcia służby na podstawie stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości;
– zatrzymywania dokumentów asesora bez podstawy prawnej;
– doprowadzania przez bezczynność do upływu terminu objęcia stanowiska.

Prezes sądu oraz osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu, podobnie jak każdy organ władzy publicznej, działają na podstawie i w granicach prawa, zgodnie z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie mogą wyprowadzać swoich kompetencji z polecenia politycznego, komunikatu prasowego, stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości ani własnego przekonania o nieprawidłowości aktu Prezydenta.

11. MOŻLIWOŚĆ PRZEKROCZENIA UPRAWNIEŃ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAWNA

Świadome podejmowanie przez osobę pełniącą funkcję publiczną czynności niemających podstawy prawnej i zmierzających do uniemożliwienia asesorowi objęcia stanowiska może podlegać ocenie pod kątem przekroczenia uprawnień albo niedopełnienia obowiązków.

Dotyczy to w szczególności działań zmierzających do:

– odebrania asesorowi oryginału aktu mianowania albo powołania bez podstawy prawnej;
– faktycznego zawieszenia skutków postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
– uniemożliwienia asesorowi objęcia stanowiska mimo jego prawidłowego zgłoszenia się w sądzie;
–wymuszenia spełnienia warunku nieprzewidzianego ustawą;
– doprowadzenia do upływu czternastodniowego terminu i utraty mocy mianowania albo powołania;
– działania na szkodę interesu publicznego polegającego na ograniczeniu obsady orzeczniczej sądu;
– działania na szkodę interesu prywatnego konkretnego asesora.

Ocena prawna wymaga każdorazowo ustalenia wszystkich okoliczności konkretnego zachowania, w tym zakresu kompetencji, zamiaru, skutku oraz istnienia szkody dla interesu publicznego albo prywatnego.

Nie zmienia to faktu, że prezes sądu ani osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu nie mogą zasłaniać się poleceniem Ministerstwa Sprawiedliwości, jeżeli wykonanie tego polecenia prowadziłoby do działania bez podstawy ustawowej.

Odpowiedzialność za wydawanie i wykonywanie bezprawnych poleceń może mieć charakter służbowy, dyscyplinarny lub cywilny, a w odpowiednich okolicznościach zachowanie takie może również podlegać ocenie prawnokarnej.

Szczególnie poważne byłoby celowe działanie prowadzące do utraty mocy mianowania albo powołania wskutek upływu czternastodniowego terminu.

Byłaby to ingerencja nie tylko w prawa asesora, ale również w skuteczność aktu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i sprawność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

12. SKUTECZNOŚĆ MIANOWANIA I POWOŁANIA

Z mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz właściwych przepisów ustawowych mianowanie i powołanie asesorów sądowych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jako akt urzędowy dokonany w formie postanowienia, nie wymaga podpisu Prezesa Rady Ministrów i jest skuteczne.

Asesor sądowy w sądzie rejonowym, któremu doręczono akt mianowania i który zgłosi się we właściwym sądzie w terminie czternastu dni od dnia doręczenia tego aktu, jest zarówno uprawniony, jak i zobowiązany do objęcia stanowiska oraz wykonywania czynności orzeczniczych.

Asesor sądowy w wojewódzkim sądzie administracyjnym, któremu doręczono akt powołania i który zgłosi się we właściwym sądzie w terminie czternastu dni od dnia doręczenia tego aktu, jest zarówno uprawniony, jak i zobowiązany do objęcia stanowiska oraz wykonywania czynności orzeczniczych.

Prezes właściwego sądu oraz osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu są zobowiązani do niezwłocznego umożliwienia asesorowi objęcia stanowiska i wykonywania czynności orzeczniczych.

Ewentualny podpis Prezesa Rady Ministrów na doręczonym asesorowi akcie mianowania albo powołania nie ma znaczenia prawnego dla skuteczności postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

13. TO NIE JEST PRAWORZĄDNOŚĆ

To nie jest praworządność.

To mentalność komitetu partyjnego przeniesiona do gmachu sądu.

Prezes sądu albo osoba faktycznie wykonująca funkcję prezesa sądu wydaje urzędnikom polecenia zmierzające do przejęcia dokumentów asesorów i zablokowania skutków decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a następnie chce zwracać się do Prezesa Rady Ministrów o jej „zatwierdzenie”.

Ministerstwo Sprawiedliwości określa osoby mianowane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej jako „egzaminowanych aplikantów KSSiP”, jak gdyby złożone ślubowanie, wydane postanowienia i wręczone akty mianowania nie miały żadnego znaczenia prawnego.

Premier nie zatwierdza konstytucyjnych aktów Prezydenta.

Sąd nie jest folwarkiem prezesa.

Urzędnicy nie są aparatem politycznej wojny.

Asesorzy nie są zakładnikami konfliktu organów władzy.

Obywatele nie mogą ponosić skutków blokowania obsady sądów w imię politycznej konfrontacji.

Mechanizm ten znamy z okresu PRL: prawo obowiązywało tylko wtedy, gdy zaakceptowało je polityczne centrum władzy. Sędzia miał być dyspozycyjny, urzędnik posłuszny, a obywatel bezsilny.

Polska już raz przeżyła system, w którym o realnym obowiązywaniu prawa decydowała władza polityczna, a nie Konstytucja i ustawa.

Nie pozwólmy odbudować tego systemu pod hasłem „przywracania praworządności”.

Praworządność nie polega na tym, że przepisy obowiązują wyłącznie wówczas, gdy są zgodne z aktualnym stanowiskiem Ministerstwa Sprawiedliwości.

Praworządność oznacza związanie każdego organu Konstytucją i ustawą – również Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Rady Ministrów, prezesa sądu oraz osoby faktycznie wykonującej funkcję prezesa sądu.

14. OSTATECZNE WEZWANIE

Stowarzyszenie VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI wzywa prezesów sądów oraz osoby faktycznie wykonujące funkcje prezesów sądów do niezwłocznego odstąpienia od wszelkich czynności zmierzających do blokowania asesorom objęcia stanowisk.

Wzywamy do:

– przyjęcia zgłoszeń asesorów;
– pisemnego potwierdzenia ich stawiennictwa;
– pozostawienia asesorom oryginałów aktów mianowania albo powołania;
– zaniechania przesyłania tych dokumentów w celu uzyskania podpisu Prezesa Rady Ministrów;
– niezwłocznego wykonania obowiązków organizacyjnych;
– dopuszczenia asesorów do wykonywania czynności orzeczniczych;
– respektowania ustawowych skutków doręczenia aktów;
– powstrzymania się od realizowania poleceń nieznajdujących podstawy w prawie.

Wzywamy Ministerstwo Sprawiedliwości do niezwłocznego wycofania się z działań zmierzających do kwestionowania skuteczności mianowania i powołania asesorów sądowych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Wzywamy Ministerstwo Sprawiedliwości do zaprzestania określania mianowanych asesorów sądowych jako „egzaminowanych aplikantów KSSiP” oraz do respektowania skutków prawnych postanowień Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Każda odmowa powinna mieć formę pisemną, wskazywać konkretną podstawę prawną, osobę podejmującą decyzję oraz przysługujące asesorowi środki prawne.

Brak podstawy prawnej oznacza, że odmowa nie jest wykonywaniem prawa, lecz działaniem arbitralnym.

BEZPRAWIE NIE STAJE SIĘ PRAWEM TYLKO DLATEGO, ŻE WYDRUKOWANO JE NA PAPIERZE FIRMOWYM MINISTERSTWA ALBO SĄDU

PREZES SĄDU ANI OSOBA FAKTYCZNIE WYKONUJĄCA FUNKCJĘ PREZESA SĄDU NIE STOJĄ PONAD USTAWĄ

MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI NIE STOI PONAD KONSTYTUCJĄ

PREZES RADY MINISTRÓW NIE MOŻE PRZEZ BEZCZYNNOŚĆ, ODMOWĘ PUBLIKACJI ALBO ODMOWĘ ZŁOŻENIA PODPISU PRZEJMOWAĆ KONSTYTUCYJNYCH KOMPETENCJI PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

ASESORZY SĄDOWI MAJĄ PRAWO I OBOWIĄZEK OBJĄĆ STANOWISKA

PREZESI SĄDÓW ORAZ OSOBY FAKTYCZNIE WYKONUJĄCE FUNKCJE PREZESÓW SĄDÓW MAJĄ OBOWIĄZEK DOPUŚCIĆ ICH DO SŁUŻBY
29.07.2026