Warszawa, dnia 17 lipca 2026 r.

VERITAS ET IUS

W SŁUŻBIE NARODOWI

OPINIA PRAWNA

STOWARZYSZENIA VERITAS ET IUS. W SŁUŻBIE NARODOWI w przedmiocie oceny ustawy o statusie osoby najbliższej w związkui umowie o wspólnym pożyciu oraz zasadności decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o odmowie jej podpisania.

I. Przedmiot opinii i stanowisko Stowarzyszenia

Niniejsza opinia została sporządzona po skorzystaniu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 17 lipca 2026 r. z kompetencji określonej w art. 122 ust. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i odmowie podpisania ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu oraz ustawy zawierającej przepisy ją wprowadzające.

Jej przedmiotem jest prawna ocena podjętej decyzji oraz wykazanie, że stanowiła ona prawidłowe i uzasadnione wykonanie konstytucyjnej odpowiedzialności głowy państwa za czuwanie nad przestrzeganiem Konstytucji.

W ocenie Stowarzyszenia Veritas et Ius decyzja Prezydenta była zasadna. Ustawa nie ograniczała się do przyznania osobom żyjącym w związkach nieformalnych konkretnych, jednostkowych uprawnień. Tworzyła kompleksowy, trwały, wyłączny i publicznie rejestrowany status dwóch osób, obejmujący obowiązki osobiste, wspólnotę gospodarczą, małżeńskopodobne ustroje majątkowe, alimentację, przeszkody zawarcia oraz szczególny reżim ustania związku.

O charakterze instytucji prawnej nie rozstrzyga jej nazwa. Decydują jej treść, funkcje i skutki. Nazwanie sformalizowanego związku „umową o wspólnym pożyciu” oraz powierzenie notariuszowi przyjmowania oświadczeń stron nie usuwało jego materialnego podobieństwa do małżeństwa.

Jednocześnie Stowarzyszenie podkreśla, że decyzja nie kończy debaty o ochronie prawnej osób pozostających w związkach nieformalnych

Debata o ochronie prawnej osób żyjących w związkach nieformalnych jest potrzebna i nie powinna być sprowadzana wyłącznie do sporu politycznego ani do pytania o dopuszczalność tworzenia instytucji zbliżonej do małżeństwa. Osoby pozostające w takich relacjach mają prawo oczekiwać od państwa rozwiązań zapewniających im bezpieczeństwo prawne, poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego oraz możliwość skutecznego uregulowania spraw majątkowych i osobistych.

Dotyczy to w szczególności dostępu do informacji medycznej, możliwości reprezentowania partnera w razie choroby lub utraty zdolności do samodzielnego działania, prawa do korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania, ochrony w razie śmierci jednej z osób, dziedziczenia, wzajemnych rozliczeń, najmu, pochówku czy podejmowania decyzji w sytuacjach nagłych. Brak odpowiednich regulacji może prowadzić do rzeczywistych trudności życiowych i poczucia braku ochrony ze strony państwa. Problemy te nie powinny być pomijane ani bagatelizowane.

Zasadne jest zatem stworzenie przejrzystych i skutecznych instrumentów prawnych, które pozwolą osobom żyjącym w związkach nieformalnych zabezpieczyć swoje najważniejsze interesy. Regulacje takie powinny być dostępne, możliwie proste i dostosowane do różnorodnych sytuacji życiowych, z poszanowaniem autonomii osób, które z różnych przyczyn nie zawarły małżeństwa albo nie mogą go zawrzeć.

Nie oznacza to jednak, że dla zapewnienia tych praw konieczne jest utworzenie jednego, kompleksowego i publicznie rejestrowanego statusu osobistego, obejmującego wyłączność związku, ustawowe obowiązki osobiste, małżeńskopodobne ustroje majątkowe, alimentację oraz szczególny tryb powstania i rozwiązania relacji. Należy odróżnić ochronę konkretnych praw i potrzeb obywateli od tworzenia równoległej instytucji przejmującej podstawowe funkcje małżeństwa.

Dlatego poszczególne kwestie powinny zostać uregulowane w sposób punktowy, proporcjonalny i rzeczywiście odpowiadający potrzebom osób pozostających w związkach nieformalnych. Takie rozwiązanie pozwalałoby zapewnić im należną ochronę prawną, bez deprecjonowania ich relacji i bez odbierania im prawa do bezpieczeństwa, a jednocześnie bez naruszania konstytucyjnej pozycji małżeństwa.

Niedopuszczalne jest bowiem nie samo przyznawanie tym osobom konkretnych uprawnień, lecz wykorzystywanie uzasadnionej potrzeby ich ochrony do budowania pod inną nazwą odrębnej instytucji o skutkach zasadniczo zbliżonych do małżeństwa. Taki model nie służy już wyłącznie rozwiązaniu realnych problemów obywateli, lecz prowadzi do funkcjonalnego obejścia norm konstytucyjnych.Początek formularzaDół formularza

Potrzeba uregulowania konkretnych problemów życiowych jest rzeczywista. Regulacja powinna jednak przybrać inną formę: punktową, proporcjonalną i nienaruszającą konstytucyjnej pozycji małżeństwa.

II. Konstytucyjna rola Prezydenta i znaczenie prawa weta

Zgodnie z art. 126 ust. 2 Konstytucji Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. Kompetencja ta nie ma charakteru wyłącznie ceremonialnego. Znajduje swój konkretny wyraz między innymi w uprawnieniach przewidzianych w art. 122 Konstytucji, w tym w prawie odmowy podpisania ustawy i przekazania jej Sejmowi do ponownego rozpatrzenia.

Prezydent nie jest notariuszem większości parlamentarnej. W demokratycznym państwie prawnym uczestniczy w procesie ustawodawczym jako odrębny organ konstytucyjny, posiadający własną legitymację i własną odpowiedzialność ustrojową. Może odmówić podpisania ustawy nie tylko wtedy, gdy jej niekonstytucyjność jest oczywista i bezsporna, lecz także w razie zasadniczych wątpliwości dotyczących spójności systemowej, proporcjonalności, określoności prawa albo ochrony wartości konstytucyjnych.

Weto ma charakter polityczno-prawny, ale nie jest przez to działaniem dowolnym. W rozpatrywanej sprawie decyzja została oparta na rozpoznawalnym wzorcu konstytucyjnym: art. 18 w związku z art. 2, art. 8 ust. 1 i art. 126 ust. 2 Konstytucji. Prezydent miał zatem prawo, a wobec przyjętej przez siebie oceny konstytucyjnej także obowiązek, powstrzymać wejście ustawy w życie.

III. Konstytucyjna pozycja małżeństwa

Art. 18 Konstytucji stanowi, że małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten został umieszczony w rozdziale I Konstytucji, pośród podstawowych zasad ustrojowych.

W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 listopada 2010 r., sygn. SK 10/08, przywołano stanowisko, zgodnie z którym normatywnym elementem art. 18 jest zasada heteroseksualności małżeństwa. Oznacza to co najmniej tyle, że ustawodawca zwykły nie może pozbawić tej normy znaczenia przez utworzenie pod inną nazwą instytucji przejmującej zasadnicze funkcje małżeństwa.

Art. 18 nie ustanawia zakazu jakiejkolwiek ochrony prawnej osób pozostających poza małżeństwem. Istotna jest jednak granica między przyznaniem określonych uprawnień w konkretnych sytuacjach życiowych a utworzeniem odrębnego, pełnego i konkurencyjnego statusu osobistego.

W ocenie Stowarzyszenia uchwalona ustawa granicę tę przekroczyła. Nie regulowała wyłącznie dostępu do informacji medycznej, mieszkania, dziedziczenia lub reprezentacji. Łączyła te instrumenty z trwałą, wyłączną i rejestrowaną więzią, ustawowymi obowiązkami osobistymi oraz małżeńskopodobnymi skutkami majątkowymi.

IV. Konieczność materialnej, a nie wyłącznie terminologicznej oceny ustawy

Z art. 8 ust. 1 Konstytucji wynika jej nadrzędność. Zgodność ustawy zwykłej z Konstytucją należy oceniać nie tylko przez pryzmat użytych nazw, lecz także przez rzeczywiste skutki normatywne.

O rzeczywistym charakterze instytucji przesądzały w szczególności:

przesłanki jej powstania i katalog przeszkód;

ustawowa, a nie swobodnie negocjowana treść więzi stron;

zasada wyłączności związku;

stopień jego trwałości;

urzędowa rejestracja przez organy stanu cywilnego;

skutki wobec państwa i osób trzecich;

ustawowe obowiązki osobiste i gospodarcze;

ustroje majątkowe wzorowane na małżeńskich;

alimentacja oraz szczególny sposób unieważnienia i rozwiązania.

Ustawodawca nie może omijać konstytucyjnych ograniczeń przez zmianę nazwy instytucji, przeniesienie jej do innej gałęzi prawa, zastąpienie aktu urzędowego aktem notarialnym ani określenie związku osobistego mianem umowy. Konstytucyjna ocena musi odpowiadać na pytanie, czym dana instytucja jest w rzeczywistości.

V. Ustawa nie ustanawiała zwykłej umowy cywilnoprawnej

Umowa miała być zawierana przez dwie pełnoletnie osoby jednocześnie obecne przed notariuszem, które składały zgodne oświadczenia o przyjęciu praw i obowiązków wynikających z ustawy. Notariusz przekazywał następnie część ogólną umowy kierownikowi urzędu stanu cywilnego, a zawarcie umowy prowadziło do urzędowej rejestracji statusu.

Strony nie ustalały samodzielnie zasadniczej treści stosunku. Przystępowały do statusu prawnego ustanowionego przez ustawodawcę. Wymagano dokumentów tożsamości, informacji o stanie cywilnym, wcześniejszych małżeństwach i umowach oraz zapewnienia o braku przeszkód, składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Takich cech co do zasady nie mają zwykłe umowy prawa cywilnego. Zwykła umowa:

nie jest uzależniona od stanu cywilnego stron;

nie wyłącza możliwości zawarcia analogicznej umowy z inną osobą;

nie jest rejestrowana w systemie stanu cywilnego;

nie kreuje ustawowego statusu osobistego;

nie podlega katalogowi przeszkód wzorowanemu na przeszkodach małżeńskich.

Instytucja wykraczała zatem poza ramy prawa zobowiązań i należała materialnie do obszaru prawa rodzinnego i statusowego.

VI. Wyłączność związku i przeszkody wzorowane na małżeńskich

Ustawa wyłączała możliwość zawarcia umowy między innymi przez osoby małoletnie, osoby bez zdolności do czynności prawnych, krewnych w linii prostej, rodzeństwo, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, małżonków oraz strony innej analogicznej umowy.

Regulacja ustanawiała zasadę wyłączności. Zawarcie jednej umowy uniemożliwiało zawarcie kolejnej z inną osobą, a zdolność do zawarcia umowy była uzależniona od niepozostawania w małżeństwie lub innym sformalizowanym związku. Jest to cecha statusowa, a nie typowo kontraktowa.

Katalog przeszkód odpowiadał w znacznej części konstrukcji przeszkód małżeńskich. Podobieństwo wynikało z przejęcia modelu instytucjonalnego związku osobistego właściwego prawu rodzinnemu.

VII. Ustawowe obowiązki osobiste stron

Strony miały być zobowiązane do wzajemnego szacunku, lojalności, pomocy, troski oraz współdziałania dla wspólnego dobra. Każda z nich miała ponadto przyczyniać się, według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, do zaspokajania wspólnych potrzeb, także przez pracę we wspólnym gospodarstwie domowym.

Obowiązki te odpowiadały funkcjonalnie obowiązkom małżeńskim wynikającym z art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zastąpienie „wierności” „lojalnością” oraz „dobra rodziny” „wspólnym dobrem” nie zmieniało istoty rozwiązania. Ustawodawca normował trwałą wspólnotę osobistą i gospodarczą, a nie jedynie rozliczenia majątkowe dwóch osób.

VIII. Ustroje majątkowe wzorowane na małżeńskich

Ustawa przewidywała jako punkt wyjścia rozdzielność majątkową, lecz pozwalała stronom ustanowić wspólność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Regulowała skład majątku wspólnego i osobistego, zarząd, udziały, sądowe ustanowienie rozdzielności, roszczenia wierzyciela oraz rozliczenia po ustaniu wspólności.

W zakresie nieuregulowanym miały być odpowiednio stosowane przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące małżeńskich stosunków majątkowych. Uzasadnienie projektu odwoływało się wprost do dorobku doktryny i judykatury prawa rodzinnego.

Szczególnie znamienne było rozwiązanie, zgodnie z którym z chwilą zawarcia przez strony małżeństwa istniejąca między nimi wspólność automatycznie przekształcała się we wspólność majątkową małżeńską. Potwierdzało to konstrukcyjną ciągłość obu instytucji.

IX. Alimentacja, mieszkanie, dziedziczenie i reprezentacja

Ustawa obejmowała możliwość uregulowania alimentacji po rozwiązaniu związku, prawa do korzystania z mieszkania i przedmiotów urządzenia domowego, wzajemnego dostępu do informacji o stanie zdrowia, reprezentacji przed sądami i organami administracji, działania w sprawach zwykłego zarządu oraz wzajemnego dziedziczenia.

Każde z tych zagadnień może być przedmiotem uzasadnionej interwencji ustawodawcy. Problem polegał jednak na ich skumulowaniu z trwałym statusem osobistym, obowiązkami lojalności, pomocy i troski, wyłącznością, ustrojem majątkowym, alimentacją, publiczną rejestracją i szczególnym trybem ustania związku.

Dopiero łączne oddziaływanie tych elementów przesądzało, że nie chodziło o zbiór jednostkowych instrumentów ochronnych, lecz o kompletny model sformalizowanego związku rodzinnego.

X. Unieważnienie i rozwiązanie związku

Ustawa przewidywała szczególny katalog przesłanek unieważnienia, w znacznej części odpowiadający przesłankom unieważnienia małżeństwa. Z powództwem mogła wystąpić strona, osoba mająca interes prawny oraz prokurator.

Rozwiązanie miało następować przez zgodne oświadczenia przed notariuszem, jednostronne oświadczenie w przypadkach określonych w umowie albo prawomocny wyrok sądu. Przewidziano również powództwo o unieważnienie rozwiązania, a sąd mógł doprowadzić do dalszego trwania związku, gdy przemawiały za tym względy słuszności.

Tak rozbudowany reżim powstania, istnienia i ustania statusu osobistego wykracza poza typowe konstrukcje zobowiązaniowe i dodatkowo potwierdza rodzinno-prawny charakter instytucji.

XI. Publiczna rejestracja i quasi-stan cywilny

Po rejestracji strony uzyskiwały status „osób najbliższych w związku”, potwierdzany dokumentem urzędowym i rejestrowany przez kierownika urzędu stanu cywilnego. Status ten wpływał na zdolność do zawarcia kolejnej umowy, ustawał wskutek śmierci, rozwiązania albo zawarcia małżeństwa i podlegał sądowemu ustaleniu, unieważnieniu i rozwiązaniu.

Ustawa tworzyła zatem quasi-stan cywilny, choć formalnie odmawiała mu takiej kwalifikacji. Nie sposób przekonująco uznać relacji za zwykłą umowę prywatną, a jednocześnie rejestrować ją w systemie stanu cywilnego, uzależniać od stanu cywilnego stron i wiązać z ustawowym pakietem praw i obowiązków.

XII. Znaczenie orzecznictwa i wcześniejszych opinii

Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2004 r., sygn. II KK 176/04, został wydany na gruncie prawa karnego i nie rozstrzyga bezpośrednio o konstytucyjności sformalizowanych związków. Zachowuje jednak znaczenie metodologiczne: przy kwalifikacji wspólnego pożycia należy uwzględniać realne cechy relacji, a nie jedynie przyjętą nazwę.

Istotnym punktem odniesienia pozostaje także opinia Sądu Najwyższego dotycząca projektu ustawy o umowie związku partnerskiego z VI kadencji Sejmu, druk nr 4418. Opinia nie jest źródłem prawa i nie wiąże Prezydenta, lecz wskazywała na ryzyko kolizji z art. 18 Konstytucji, gdy nowa instytucja przejmuje rozwiązania właściwe małżeństwu i staje się wobec niego konkurencyjna.

Zastrzeżenie to było szczególnie doniosłe w odniesieniu do par różnopłciowych, które mogły zawrzeć małżeństwo, a ustawa oferowała im równoległą, publicznie rejestrowaną formę związku o zbliżonych skutkach osobistych i majątkowych.

XIII. Ustawa jako funkcjonalny odpowiednik małżeństwa

Instytucja ustanawiana ustawą obejmowała łącznie:

związek dokładnie dwóch osób;

zasadę wyłączności;

przeszkody dotyczące wieku, pokrewieństwa, przysposobienia i pozostawania w innym związku;

osobiste i jednoczesne złożenie oświadczeń;

obowiązkową formę aktu notarialnego i urzędową rejestrację;

publiczny status osobisty;

obowiązki wzajemnego szacunku, lojalności, pomocy i troski;

obowiązek współdziałania dla wspólnego dobra i zaspokajania wspólnych potrzeb;

wspólne gospodarstwo domowe;

wspólność majątkową oraz rozdzielność z wyrównaniem dorobków;

alimentację po ustaniu związku;

szczególne prawa mieszkaniowe i spadkowe;

unieważnienie i sądowe rozwiązanie związku;

udział prokuratora w postępowaniach;

szczególne skutki śmierci jednej ze stron;

automatyczne przekształcenie wspólności w ustrój małżeński po zawarciu małżeństwa.

Całokształt tych elementów prowadzi do wniosku, że ustawa ustanawiała odrębną instytucję prawa rodzinnego, odpowiadającą pod względem podstawowych funkcji małżeństwu. Różnice dotyczące miejsca zawarcia, nazwiska, powinowactwa, domniemań dotyczących pochodzenia dziecka, terminologii albo łatwiejszego rozwiązania nie zmieniały zasadniczego charakteru tworzonej relacji.

XIV. Funkcjonalne obejście art. 18 Konstytucji

Pojęcie obejścia prawa wywodzi się przede wszystkim z prawa prywatnego, dlatego w odniesieniu do działalności ustawodawczej należy posługiwać się nim ostrożnie. Trafne jest jednak pojęcie funkcjonalnego obejścia normy konstytucyjnej.

Mechanizm taki występuje, gdy ustawodawca:

• formalnie pozostawia przepis Konstytucji bez zmiany;
• unika nazwy instytucji konstytucyjnej;
• ustanawia pod inną nazwą instytucję realizującą zasadniczo te same funkcje;
• osiąga ustawą zwykłą rezultat materialnie zmieniający znaczenie normy konstytucyjnej;
• sprowadza konstytucyjną odrębność chronionej instytucji do różnicy terminologicznej.

W rozpatrywanej ustawie małżeństwo formalnie pozostawało związkiem kobiety i mężczyzny, lecz obok niego tworzono drugi publicznie rejestrowany, wyłączny i trwały związek, wyposażony w znaczną część praw i obowiązków właściwych małżeństwu, dostępny niezależnie od płci stron.

W rezultacie art. 18 pozostałby formalnie niezmieniony, lecz jego znaczenie normatywne zostałoby osłabione. W odniesieniu do par różnopłciowych ustawa tworzyła ponadto bezpośrednią alternatywę dla małżeństwa, a więc instytucję konkurencyjną wobec konstytucyjnie chronionego modelu.

XV. Zastrzeżenia wynikające z art. 2 Konstytucji

Ustawa budziła również zastrzeżenia na gruncie art. 2 Konstytucji i wynikających z niego zasad poprawnej legislacji, spójności systemu prawa, określoności oraz zaufania obywateli do państwa.

W szczególności ustawa:

określała jako „umowę” instytucję kreującą publiczny status osobisty;

formalnie odróżniała status stron od stanu cywilnego, a zarazem powierzała jego rejestrację organom stanu cywilnego;

deklarowała odrębność od małżeństwa, lecz przejmowała rozwiązania Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;

ustanawiała obowiązki osobiste bez jasnego określenia skutków ich naruszenia;

łączyła konstrukcje prawa zobowiązań, rodzinnego i publicznego;

nie określała jednoznacznie miejsca nowej instytucji w systemie prawa.

Nie było jasne między innymi, czy naruszenie lojalności rodzi odpowiedzialność, czy obowiązek troski może być dochodzony przed sądem, jak naruszenie współdziałania wpływa na rozliczenia i alimentację oraz czy dominować mają reguły wykładni prawa cywilnego, czy rodzinnego.

Powstawała konstrukcja hybrydowa, której formalna nazwa nie odpowiadała rzeczywistej treści. Mogło to prowadzić do niepewności prawa, rozbieżności orzeczniczych i trudności w ustaleniu praw oraz obowiązków stron i osób trzecich.

XVI. Zobowiązania międzynarodowe a granice ustawodawstwa

Obowiązek wykonywania orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i zapewnienia realnej ochrony życia prywatnego i rodzinnego nie zwalnia ustawodawcy z obowiązku przestrzegania Konstytucji.

Nie wykazano, że wykonanie zobowiązań międzynarodowych wymaga utworzenia jednego związku obejmującego łącznie ustawowe obowiązki osobiste, wyłączność, przeszkody wzorowane na małżeńskich, wspólność majątkową, wyrównanie dorobków, alimentację, quasi-stan cywilny oraz sądowe unieważnienie i rozwiązanie.

Zapewnienie ochrony prawnej osobom pozostającym w związkach nieformalnych może nastąpić przez wprowadzenie konkretnych instrumentów dotyczących:

• reprezentacji;
• dostępu do informacji medycznej;
• korzystania z mieszkania;
• najmu;
• wzajemnych rozliczeń;
• dziedziczenia testamentowego;
• zabezpieczenia socjalnego;
• podejmowania decyzji w razie choroby;
• uprawnień związanych z pochówkiem.

Nie wykazano natomiast, że wykonanie zobowiązań międzynarodowych wymaga stworzenia związku obejmującego łącznie:

• ustawowe obowiązki osobiste;
• zasadę wyłączności;
• przeszkody wzorowane na małżeńskich;
• wspólność majątkową;
• wyrównanie dorobków;
• alimentację;
• quasi-stan cywilny;
• sądowe unieważnienie i rozwiązanie.

Obowiązek zapewnienia ochrony życia prywatnego i rodzinnego nie przesądza o konieczności utworzenia instytucji przejmującej niemal cały podstawowy model prawny małżeństwa.

Zobowiązania międzynarodowe powinny być wykonywane w sposób zgodny z Konstytucją i przy zastosowaniu środków adekwatnych do celu.

Obowiązek ochrony osób żyjących w związkach nieformalnych powinien być realizowany środkami adekwatnymi do celu i zgodnymi z Konstytucją. Nie przesądza on o konieczności utworzenia instytucji przejmującej niemal cały podstawowy model prawny małżeństwa.

XVII. Dlaczego weto Prezydenta było prawidłowe

Za prawidłowością decyzji Prezydenta przemawiały łącznie następujące okoliczności:

• ustawa tworzyła instytucję przejmującą podstawowe funkcje małżeństwa;

ustanawiała obowiązki osobiste właściwe trwałej wspólnocie rodzinnej;

wprowadzała ustroje majątkowe wzorowane na małżeńskich;

tworzyła publicznie rejestrowany i wyłączny status osobisty;

posługiwała się przeszkodami i procedurami wzorowanymi na prawie małżeńskim;

tworzyła dla par różnopłciowych konkurencyjną alternatywę wobec małżeństwa;

zacierała granicę między prawem cywilnym, rodzinnym i publicznym;

osłabiała szczególną pozycję małżeństwa wynikającą z art. 18 Konstytucji;

prowadziła do funkcjonalnego obejścia normy konstytucyjnej;

nie wykazano konieczności tak szerokiej regulacji dla wykonania zobowiązań międzynarodowych;

budziła zasadnicze wątpliwości co do spójności, przejrzystości i określoności prawa.

Zastrzeżenia dotyczyły konstrukcji całej instytucji, a nie pojedynczej omyłki legislacyjnej. Nie mogły zostać usunięte bez ponownego otwarcia procesu ustawodawczego i zasadniczej zmiany modelu regulacji. W tej sytuacji odmowa podpisania ustawy i przekazanie jej Sejmowi do ponownego rozpatrzenia stanowiły adekwatne zastosowanie art. 122 ust. 5 Konstytucji.

Prawo weta nie jest ograniczone wyłącznie do przypadków oczywistej i bezspornej niekonstytucyjności. Prezydent może odmówić podpisania ustawy również ze względu na jej wadliwość systemową, niespójność, nieproporcjonalność oraz zagrożenie dla wartości konstytucyjnych.

Prezydenckie weto nie było zatem atakiem na obywateli ani odmową dostrzeżenia ich problemów. Było wykonaniem konstytucyjnego obowiązku ochrony porządku ustrojowego przed rozwiązaniem, które pod pozorem umowy cywilnej tworzyło równoległą instytucję o skutkach zbliżonych do małżeństwa.

XVIII. Potrzeba dalszej debaty i konstytucyjnie dopuszczalny model regulacji

Weto nie powinno być przedstawiane jako zamknięcie dyskusji o sytuacji osób pozostających w związkach nieformalnych. Państwo powinno reagować na realne problemy obywateli, zwłaszcza w sytuacjach choroby, śmierci, prowadzenia wspólnego gospodarstwa, najmu, dziedziczenia, pochówku i kontaktów z organami publicznymi.

Możliwe jest odrębne i precyzyjne uregulowanie w szczególności:

upoważnienia do uzyskiwania informacji medycznej i podejmowania decyzji w razie choroby;

pełnomocnictwa i wzajemnej reprezentacji przed organami oraz sądami;

prawa do korzystania z mieszkania i wstąpienia w stosunek najmu;

wzajemnych rozliczeń majątkowych i ochrony nakładów na wspólne gospodarstwo;

dziedziczenia testamentowego i rozwiązań dotyczących zachowku w ściśle określonym zakresie;

uprawnień związanych z pochówkiem;

zabezpieczenia socjalnego w sytuacjach szczególnych.

Takie rozwiązania powinny być skonstruowane jako konkretne instrumenty ochronne, dostępne według jasnych kryteriów, bez kreowania nowego publicznego statusu osobistego, bez zasady wyłączności, bez obowiązków osobistych właściwych małżeństwu i bez przejmowania małżeńskich ustrojów majątkowych jako całości.

Potrzebna jest zatem debata nie nad tym, czy obywatelom należy zapewnić ochronę, lecz nad tym, jak uczynić to w sposób zgodny z Konstytucją. Ochrona konkretnych praw nie wymaga budowania quasi-małżeństwa ani funkcjonalnego obchodzenia art. 18 Konstytucji.

XIX. Konkluzja

Ustawa o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu nie ograniczała się do rozwiązania jednostkowych problemów osób pozostających w związkach nieformalnych. Ustanawiała nowy status osobisty obejmujący trwałą więź, wyłączność, ustawowe obowiązki lojalności, pomocy i troski, obowiązek zaspokajania wspólnych potrzeb, małżeńskopodobne stosunki majątkowe, alimentację, publiczną rejestrację, przeszkody zawarcia, sądowe unieważnienie i rozwiązanie oraz szczególne skutki śmierci jednej ze stron.

Instytucja ta stanowiła funkcjonalny odpowiednik małżeństwa pomimo odmiennej nazwy i częściowo odmiennego trybu powstania oraz rozwiązania. Jej wejście w życie prowadziłoby do zachowania art. 18 Konstytucji przede wszystkim w wymiarze terminologicznym, przy jednoczesnym osłabieniu jego rzeczywistej treści normatywnej.

Stowarzyszenie Veritas et Ius ocenia zatem decyzję Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o odmowie podpisania ustawy jako prawidłową, konstytucyjnie uzasadnioną i odpowiadającą obowiązkowi czuwania nad przestrzeganiem Konstytucji wynikającemu z art. 126 ust. 2.

Jednocześnie Stowarzyszenie opowiada się za dalszymi pracami nad ustawowym rozwiązaniem konkretnych problemów osób żyjących w związkach nieformalnych, pod warunkiem że nowe przepisy zostaną zbudowane w sposób punktowy, przejrzysty, proporcjonalny i respektujący ustrojową pozycję małżeństwa.

Tam, gdzie polityka zderza się z prawem, polityka musi ustąpić.

Z wyrazami najwyższego szacunku,

W imieniu Stowarzyszenia VERITAS ET IUS W SŁUŻBIE NARODOWI

PREZES PIOTR SCHAB

Podstawowe źródła i punkty odniesienia

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: art. 2, art. 8 ust. 1, art. 18, art. 122 ust. 3 i 5, art. 126 ust. 2.

Trybunał Konstytucyjny, wyrok z 9 listopada 2010 r., sygn. SK 10/08.

Sąd Najwyższy, wyrok z 7 lipca 2004 r., sygn. II KK 176/04.

Opinia Sądu Najwyższego do poselskiego projektu ustawy o umowie związku partnerskiego, druk sejmowy nr 4418 (VI kadencja).

Ustawa z 29 maja 2026 r. o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu oraz ustawa – Przepisy wprowadzające.

Rzecznik wszystkich obywateli, a nie pełnomocnik jednego środowiska

Wiedza prawnicza, doświadczenie i autorytet moralny – któż może mu się równać?

15 lipca 1410 roku zwyciężyła Polska. Dziś ponownie potrzebujemy odwagi, jedności i wierności Rzeczypospolitej

15 lipca przypadała rocznica bitwy pod Grunwaldem – jednego z największych zwycięstw w historii Polski. Według tradycji utrwalonej przez Jana Długosza polskie rycerstwo przed rozpoczęciem walki śpiewało „Bogurodzicę”, pieśń będącą modlitwą, hymnem ojczyzny i wyrazem wspólnoty ludzi gotowych stanąć w jej obronie.

Dzisiaj nie stoimy na polu bitwy z mieczem w dłoni. Stoimy jednak wobec równie zasadniczego pytania: czy Polska pozostanie państwem wszystkich swoich obywateli, opartym na Konstytucji, prawie, suwerenności i elementarnym poczuciu sprawiedliwości, czy też stanie się państwem jednej partii, jednej korporacji i jednej, politycznie uprzywilejowanej wykładni prawa?

Wtedy śpiewano „Bogurodzicę”. Dzisiaj musimy przypomnieć słowa:

Jeszcze Polska nie zginęła.

Potrzebujemy Rzecznika, który będzie zdolny stanąć w obronie Polski i każdego jej obywatela. Nie pełnomocnika jednego środowiska. Nie uczestnika wojny korporacyjnej. Nie osoby, która prawa jednych uznaje za ważniejsze od praw drugich.

Takim Rzecznikiem może być Adam Borowski.

 

RPO NIE JEST NAGRODĄ ZA DYPLOM. JEST URZĘDEM SŁUŻBY CZŁOWIEKOWI

Rzecznik Praw Obywatelskich nie jest wybierany po to, aby reprezentować interes jednej partii, korporacji prawniczej, stowarzyszenia sędziowskiego ani jednej strony sporu politycznego. Ma bronić każdego człowieka – również tego, którego poglądy są mu obce i którego nie akceptuje środowisko popierające jego kandydaturę.

Art. 2 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich nie wymaga formalnego wykształcenia prawniczego, ukończenia aplikacji ani wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego, sędziego czy prokuratora. Wymaga wyróżniającej wiedzy prawniczej, doświadczenia zawodowego, wysokiego autorytetu ze względu na walory moralne oraz wrażliwości społecznej.

Wymaga rzeczywistej zdolności rozpoznawania naruszeń praw człowieka oraz skutecznego posługiwania się instrumentami prawnymi służącymi jego ochronie.

Wszystkie te cechy posiada Adam Borowski.

Nie potwierdził ich deklaracjami złożonymi na potrzeby wyboru. Potwierdził je całym swoim życiem.

CZŁOWIEK, KTÓRY POZNAŁ APARAT PAŃSTWA Z PERSPEKTYWY PRZEŚLADOWANEGO OBYWATELA

Adam Borowski nie poznawał relacji obywatela z państwem z bezpiecznej perspektywy kancelarii. Poznał ją jako człowiek działający w obronie innych, ścigany przez aparat represji, aresztowany, osądzony przez sąd wojskowy i pozbawiony wolności.

Od 1980 r. działał w NSZZ „Solidarność” i społecznie pracował w Komisji Interwencji i Mediacji Regionu Mazowsze. Po wprowadzeniu stanu wojennego organizował strajk, działał w podziemiu i ukrywał się przed aparatem represji. Uczestniczył w uwolnieniu ze szpitala Jana Narożniaka, postrzelonego przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. W dniu 10 lipca 1982 r. został aresztowany, a następnie wyrokiem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego z 19 maja 1983 r. skazany na łączną karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. W wyniku rewizji prokuratorskiej karę podwyższono do 6 lat pozbawienia wolności, po czym w lipcu 1983 r., na mocy ustawy amnestyjnej, obniżono ją o połowę. Po odzyskaniu wolności nie zrezygnował z działalności niepodległościowej — współtworzył niezależne wydawnictwa oraz działał w Solidarności Walczącej.

Adam Borowski wie, że państwo może zachowywać formalne pozory praworządności, a jednocześnie używać prawa, policji, prokuratury, sądu i więzienia przeciwko człowiekowi. Potrafi rozpoznać moment, w którym procedura przestaje chronić obywatela, a zaczyna służyć jego zastraszaniu, wykluczeniu albo represjonowaniu.

Ta zdolność jest szczególnie potrzebna dzisiaj, gdy pojawiają się poważne zarzuty dotyczące arbitralnych zatrzymań, nadużywania izolacyjnych środków zapobiegawczych, wykorzystywania organów ścigania w sporze politycznym, zastraszania obywateli i destabilizowania wymiaru sprawiedliwości.

Rzecznik nie może z góry uznać każdego takiego zarzutu za prawdziwy. Ma jednak obowiązek zbadać go rzetelnie, bez względu na to, kto sprawuje władzę i kogo sprawa dotyczy.

Adam Borowski potrafi dostrzec krzywdę ukrytą pod pieczęcią urzędu i formalnie poprawnie wyglądającą decyzją.

RZECZNIK NIE MUSI SAM PISAĆ KASACJI. MUSI WIEDZIEĆ, KIEDY PAŃSTWO POWINNO NATYCHMIAST ZAREAGOWAĆ

Biuro RPO powinno skupiać najwybitniejszych konstytucjonalistów, karnistów, cywilistów, administratywistów, procesualistów i ekspertów praw człowieka. To prawnicy Biura przygotowują kasacje, skargi nadzwyczajne, wnioski do Trybunału Konstytucyjnego, stanowiska procesowe i wystąpienia generalne.

Rzecznik nie ma zastępować każdego specjalisty. Ma:

• wyznaczać kierunek działalności urzędu;
• rozpoznawać sprawy wymagające pilnej interwencji;
• dopilnować zastosowania właściwego instrumentu prawnego;
• chronić ekspertów przed naciskiem partii, korporacji i środowisk;
• osobiście nadzorować sprawy dotyczące życia, wolności i bezpieczeństwa człowieka;
• zagwarantować, że żadna grupa polityczna ani zawodowa nie uzyska monopolu na działalność RPO.

Tym może poszczycić się właśnie Adam Borowski.

Przez całe życie nie ograniczał się do opisywania krzywdy. Podejmował działanie wtedy, gdy wymagało ono odwagi, odpowiedzialności i osobistego ryzyka.

Jego siłą nie jest ambicja zastąpienia wszystkich prawników Biura. Jego siłą jest zdolność dopilnowania, aby ich wiedza została wykorzystana dla konkretnego człowieka – zanim naruszenie stanie się nieodwracalne.

Adam Borowski swoimi działaniami gwarantuje oparcie Biura na pluralistycznej radzie prawnej skupiającej najlepszych ekspertów różnych specjalności i poglądów, utrzymanie profesjonalnej ciągłości jego działania i stworzenie systemu pilnej reakcji w sprawach przemocy, bezprawnego pozbawienia wolności, zagrożenia życia oraz utraty dowodów.

Jego dotychczasowa działalność dowodzi, że potrafi działać pod presją, przeciwstawiać się naciskom i brać odpowiedzialność za innych. Nie jest jego słabością to, że nie zamierza zastępować konstytucjonalistów, karnistów i procesualistów. Jest jego siłą to, że wie, w jakim celu ich wiedza ma zostać wykorzystana – dla konkretnego człowieka i w odpowiednim czasie.

KOMISJA INTERWENCJI I MEDIACJI – PRAKTYCZNA SZKOŁA PRAW CZŁOWIEKA

Działalność w Komisji Interwencji i Mediacji Regionu Mazowsze oznaczała bezpośrednie reagowanie na represje, konflikty pracownicze, działania administracji i naruszenia praw związkowych.

Wymagała rozpoznawania naruszeń praw obywatelskich, kontaktu z represjonowanymi, rozmów z instytucjami państwa, prowadzenia mediacji i przekładania ogólnych zasad na konkretną pomoc pojedynczemu człowiekowi.

To właśnie jest istota pracy RPO.

Człowiek zwracający się do Rzecznika nie potrzebuje kolejnego wykładu. Potrzebuje organu, który ustali fakty, zabezpieczy dowody, wybierze właściwy środek prawny i zareaguje odpowiednio wcześnie.

Taką zdolność posiada Adam Borowski.

NIE ULĄKŁ SIĘ WOJNY, MASOWYCH ZBRODNI I PRZEŚLADOWAŃ W CZECZENII

Szczególnym dowodem odwagi i wrażliwości społecznej Adama Borowskiego jest jego wieloletnia działalność na rzecz Czeczenów.

Kierował Komitetem Polska–Czeczenia, działał w Polsko-Czeczeńskim Ośrodku Dokumentacyjno-Informacyjnym „Iczkeria”, organizował działania przeciwko wojnie i naruszeniom praw człowieka oraz pomagał osobom uciekającym przed prześladowaniami. W latach 2008–2010 pełnił funkcję społecznego doradcy Rzecznika Praw Obywatelskich do spraw uchodźców czeczeńskich.

Nie pozostał obojętny wobec masowych zbrodni, tortur, porwań, represji i przemocy wobec ludności cywilnej. Nie uląkł się politycznego znaczenia sprawy ani ryzyka wynikającego z publicznej obrony narodu poddanego brutalnej przemocy.

Zna urząd RPO nie tylko jako obserwator. Współpracował z nim w dziedzinie, w której od szybkości interwencji zależało bezpieczeństwo ludzi zagrożonych prześladowaniem, deportacją albo rozdzieleniem rodzin.

AUTORYTET MORALNY ZDOBYTY CZYNEM, A NIE STANOWISKIEM

Adam Borowski podejmował osobiste ryzyko w obronie innych. Poniósł karę więzienia za działalność niepodległościową. Przez dziesięciolecia pomagał ludziom pozbawionym politycznych i instytucjonalnych wpływów. Bronił uchodźców i ofiar wojny.

Współtworzył Fundację „Pamiętamy” i działał na rzecz zachowania pamięci o ofiarach systemu komunistycznego.

Został uhonorowany m.in. tytułem Kustosza Pamięci Narodowej oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Kto zatem, jeśli nie ten człowiek?

Kto z kandydatów może przedstawić porównywalne doświadczenie osobistej represji, mediacji, pomocy prześladowanym, współpracy z urzędem RPO i ponoszenia rzeczywistego ryzyka w obronie innych?

Czy sam dyplom prawniczy może być wartością równoważną z życiem poświęconym obronie wolności i praw człowieka?

Żadne formalne wykształcenie prawnicze nie zastąpi bezstronności, odwagi, moralnej odpowiedzialności ani zdolności wystąpienia przeciwko własnemu środowisku.

SYLWIA GREGORCZYK-ABRAM – KWALIFIKACJE ADWOKACKIE NIE WYSTARCZĄ

Sylwia Gregorczyk-Abram posiada kwalifikacje adwokackie. Nie przesądza to, że będzie lepszym Rzecznikiem.

Przeciwnie – jej wieloletnia działalność publiczna, identyfikacja z inicjatywą Wolne Sądy oraz wypowiedzi dotyczące Trybunału Konstytucyjnego, Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz statusu części sędziów rodzą zasadnicze wątpliwości, czy będzie zdolna zachować jednakowy dystans wobec wszystkich obywateli i wszystkich konstytucyjnych organów państwa.

Nie chodzi o odmawianie jej prawa do krytyki. Chodzi o konsekwencje jej dotychczasowych słów i działań.

Nie chodzi już o to, co kandydatka dziś zadeklaruje. Chodzi o to, czy jej wcześniejsza działalność pozwala uwierzyć w bezstronne wykonywanie urzędu.

PYTANIA O „GRUPĘ WEJŚCIE”, CLIFFORD CHANCE, EWĘ WRZOSEK I MEDIA PUBLICZNE POZOSTAŁY BEZ PEŁNEGO WYJAŚNIENIA

Podczas posiedzenia sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sylwii Gregorczyk-Abram zadano szczegółowe pytania dotyczące jej możliwego udziału w działaniach związanych ze zmianami władz mediów publicznych w grudniu 2023 r., kontaktów z prokurator Ewą Wrzosek oraz działalności kancelarii Clifford Chance.

Nie były to pytania ogólne ani sprowadzające się wyłącznie do politycznej oceny wydarzeń. Dotyczyły konkretnych okoliczności, które kandydatka mogła jednoznacznie potwierdzić, wykluczyć albo wyjaśnić.

Pytania dotyczące „Grupy Wejście”

Kandydatkę zapytano wprost:

Czy należała do grupy działającej w komunikatorze WhatsApp, określanej jako „Grupa Wejście”, na której miały być omawiane działania związane ze zmianami kontroli nad Telewizją Polską, Polskim Radiem i Polską Agencją Prasową w grudniu 2023 r.?

Pytanie dotyczyło samego członkostwa w grupie i wymagało jednoznacznej odpowiedzi: „tak” albo „nie”.

Następnie zapytano:

Czy konsultowała treść jakichkolwiek dokumentów dotyczących zmian władz spółek mediów publicznych, postawienia ich w stan likwidacji albo fizycznego zajmowania ich siedzib?

Padło również pytanie o autorstwo wiadomości opublikowanej na tej grupie:

„Pachnie stanem wojennym, ale lepszy krzyk pięćdziesięciu niż dowód na bezsilność władzy”.

Kandydatkę zapytano:

Czy była autorką tej wypowiedzi, a jeżeli nie – czy może wskazać osobę, która ją zamieściła?

Pytania o Ewę Wrzosek i kancelarię Clifford Chance

Kolejna grupa pytań odnosiła się do relacji Sylwii Gregorczyk-Abram z prokurator Ewą Wrzosek oraz do informacji medialnych dotyczących przygotowywania dokumentów związanych ze zmianami w mediach publicznych.

Kandydatkę zapytano:

Czy spotykała się z prokurator Ewą Wrzosek w siedzibie kancelarii Clifford Chance przy ulicy Lwowskiej?

Jeżeli takie spotkania się odbywały, miała odpowiedzieć:

Czy rozmowy dotyczyły Telewizji Polskiej albo działań podejmowanych wobec mediów publicznych?

Padło również pytanie:

Czy w czasie ewentualnych spotkań lub rozmów TVP była klientem Sylwii Gregorczyk-Abram albo kancelarii Clifford Chance?

Pytający zaznaczył, że okoliczność ta mogła mieć znaczenie dla oceny, czy kandydatka mogłaby powoływać się na tajemnicę adwokacką.

Pytania o obsługę TVP w likwidacji

Kandydatkę zapytano również o okres po postawieniu Telewizji Polskiej w stan likwidacji.

Pytanie dotyczyło tego:

Czy osobiście uczestniczyła w obsłudze prawnej TVP w likwidacji realizowanej przez kancelarię Clifford Chance?

Następnie pytanie doprecyzowano:

Czy w wewnętrznym systemie rozliczania czasu pracy kancelarii Clifford Chance zostały zarejestrowane na nazwisko Sylwii Gregorczyk-Abram zadania wykonywane na rzecz klienta oznaczonego jako TVP w likwidacji?

Było to pytanie o możliwy do sprawdzenia fakt: osobiste wykonywanie pracy, jej ewidencjonowanie oraz przypisanie do konkretnego klienta kancelarii.

NA WIĘKSZOŚĆ NAJWAŻNIEJSZYCH PYTAŃ NIE PADŁY ODPOWIEDZI

Sylwia Gregorczyk-Abram nie odpowiedziała jednak na żadne z najważniejszych pytań dotyczących:

• czy należała do „Grupy Wejście” działającej na WhatsAppie;
• czy uczestniczyła w omawianiu działań wobec TVP, Polskiego Radia i Polskiej Agencji Prasowej;
• czy konsultowała dokumenty dotyczące zmian władz mediów publicznych, postawienia spółek w stan likwidacji albo zajmowania ich siedzib;
• czy była autorką wiadomości: „Pachnie stanem wojennym, ale lepszy krzyk pięćdziesięciu niż dowód na bezsilność władzy”;
• czy spotykała się z prokurator Ewą Wrzosek w siedzibie kancelarii Clifford Chance;
• czego dotyczyły ewentualne rozmowy z Ewą Wrzosek;
• czy rozmowy te dotyczyły TVP lub innych mediów publicznych;
• czy osobiście wykonywała pracę na rzecz TVP w likwidacji;
• czy na jej nazwisko rejestrowano pracę na rzecz tego klienta w systemie kancelarii Clifford Chance;
• czy otrzymywała wynagrodzenie od mediów publicznych;
• jaka była jej osobista rola w działaniach kancelarii Clifford Chance związanych ze zmianami władz mediów publicznych.

Na żadne z tych pytań nie padło jednoznaczne „tak” albo „nie”, mimo że dotyczyły one konkretnych i możliwych do zweryfikowania okoliczności.

ODPOWIEDŹ KANDYDATKI DOTYCZYŁA JEDYNIE WĘŻSZEJ KWESTII

Kandydatka odniosła się do innej, węższej kwestii. Stwierdziła:

„Ja nigdy nie miałam absolutnie żadnego pełnomocnictwa do działania w tym zakresie”.

Dodała również, że – zgodnie z jej pamięcią – kancelaria, z którą wówczas współpracowała, podejmowała działania związane ze zmianą wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym oraz że zmiana ta okazała się skuteczna.

Odpowiedziała zatem jedynie, że sama nie posiadała formalnego pełnomocnictwa, oraz potwierdziła udział kancelarii w czynnościach dotyczących wpisu w KRS.

Nie odpowiedziała natomiast na pytania dotyczące własnego udziału faktycznego -a więc konsultowania dokumentów, udziału w nieformalnych uzgodnieniach, członkostwa w grupie WhatsApp, kontaktów z Ewą Wrzosek ani wykonywania pracy w ramach zespołu kancelarii.

BRAK PEŁNOMOCNICTWA NIE ROZSTRZYGA PYTAŃ O FAKTYCZNY UDZIAŁ

Odpowiedź odnosząca się do braku formalnego pełnomocnictwa nie wyjaśnia:

• czy kandydatka uczestniczyła w przygotowywaniu dokumentów;
• czy konsultowała ich treść;
• czy brała udział w spotkaniach lub nieformalnych uzgodnieniach;
• czy wykonywała zadania w ramach wewnętrznego podziału pracy kancelarii;
• czy rejestrowała czas pracy na rzecz TVP w likwidacji;
• czy pozostawała w kontaktach z Ewą Wrzosek dotyczących mediów publicznych.

Prawnik może bowiem konsultować dokumenty, przygotowywać projekty pism, brać udział w spotkaniach albo wykonywać inne zadania w ramach zespołu kancelarii, nie będąc formalnie ustanowionym pełnomocnikiem klienta.

Nie rozstrzygnęła najważniejszych okoliczności.

BRAK KONKRETNYCH ODPOWIEDZI JEST ZNAMIENNY

Znamienne pozostaje jednak, że kandydatka nie udzieliła jednoznacznych odpowiedzi na pytania dotyczące faktów mających bezpośrednie znaczenie dla oceny jej niezależności, bezstronności i przejrzystości wcześniejszej działalności.

Czy należała do grupy WhatsApp?

To pytanie wymagało odpowiedzi „tak” albo „nie”.

Czy była autorką konkretnej wiadomości?

To pytanie wymagało potwierdzenia albo zaprzeczenia.

Czy spotykała się z Ewą Wrzosek?

Także to pytanie mogło zostać rozstrzygnięte jednoznacznie.

Czy wykonywała pracę na rzecz TVP w likwidacji, czy rejestrowała ją w systemie kancelarii i czy otrzymywała z tego tytułu wynagrodzenie?

Również te okoliczności mogły zostać potwierdzone albo wykluczone.

Nie chodziło zatem wyłącznie o żądanie ujawnienia tajemnicy zawodowej ani o zmuszanie kandydatki do komentowania niesprawdzonych zarzutów. Chodziło przede wszystkim o potwierdzenie albo wykluczenie określonych, konkretnych okoliczności.

Rzecznik Praw Obywatelskich ma kontrolować działania prokuratury, administracji i innych organów państwa. Może również stanąć wobec spraw związanych z mediami publicznymi, działalnością prokurator Ewy Wrzosek, czynnościami Ministerstwa Sprawiedliwości albo działaniami osób i środowisk, z którymi kandydatka wcześniej współpracowała.

Dlatego niewyjaśnione pozostaje pytanie:

Czy jako RPO byłaby zdolna zachować pełny dystans wobec własnego środowiska zawodowego oraz osób, z którymi pozostawała w relacjach publicznych lub zawodowych?

Nie jest to zarzut karny. Jest to pytanie o standard zaufania publicznego.

W przypadku kandydata na urząd RPO nie wystarcza brak prawomocnego wyroku skazującego. Konieczna jest również wiarygodna gwarancja niezależności, przejrzystości i gotowości do publicznego wyjaśnienia własnej działalności.

Dopóki pytania dotyczące „Grupy Wejście”, kontaktów z Ewą Wrzosek, roli kancelarii Clifford Chance i osobistego udziału kandydatki w obsłudze mediów publicznych nie zostaną konkretnie wyjaśnione, kandydatura Sylwii Gregorczyk-Abram pozostaje obciążona poważnymi wątpliwościami, których nie można usunąć samym ogólnym zapewnieniem o niezależności.

Na tym tle kandydatura Adama Borowskiego nie jest obciążona porównywalnymi, niewyjaśnionymi pytaniami dotyczącymi udziału w zamkniętych grupach koordynacyjnych, relacji z prokuratorem uczestniczącym w sprawach o znaczeniu politycznym ani osobistej lub zawodowej roli w działaniach związanych ze zmianami kontroli nad instytucjami publicznymi.

Wskazane okoliczności wymagają pełnego, publicznego i możliwego do zweryfikowania wyjaśnienia.

Sylwia Gregorczyk-Abram udzieliła odpowiedzi w innych kwestiach, lecz nie odpowiedziała na żadne z najważniejszych pytań dotyczących „Grupy Wejście”, jej możliwego udziału w działaniach wobec mediów publicznych, kontaktów z Ewą Wrzosek oraz osobistej roli w czynnościach kancelarii Clifford Chance. Jej jedyna odpowiedź w tym obszarze dotyczyła braku formalnego pełnomocnictwa i nie rozstrzygała pytań o rzeczywisty udział w konsultacjach, uzgodnieniach lub wykonywaniu pracy w ramach zespołu kancelarii.

TRYBUNAŁ, KTÓREGO STATUS KWESTIONUJE – KOMPETENCJE, Z KTÓRYCH RPO MUSI KORZYSTAĆ

Sylwia Gregorczyk-Abram określała Trybunał Konstytucyjny jako „bezprawnie działającą atrapę” organu konstytucyjnego. W rozmowie w TVN24 w 2022 r. mówiła, że w Polsce nie ma sądu konstytucyjnego należycie chroniącego obywatela, lecz organ politycznie sterowany. W 2023 r. zarzucała TK, że „kupczy” prawami i wolnościami, a w październiku 2023 r. pozytywnie odnosiła się do koncepcji ustawowego unieważnienia wyroków Trybunału oraz odwołania jego sędziów.

Tymczasem RPO posiada konstytucyjną kompetencję do inicjowania postępowań przed TK i uczestniczenia w sprawach dotyczących podstawowych praw obywatelskich.

Dotychczasowy Rzecznik korzystał z niej m.in. w sprawach:

• tymczasowego aresztowania;
• świadczeń pielęgnacyjnych;
• ochrony praw majątkowych;
• równego traktowania kobiet i mężczyzn;
• praw emerytalnych.

Patrząc na konsekwentne publiczne podważanie przez Sylwię Gregorczyk-Abram statusu Trybunału, wątpliwe jest, aby jako RPO:

• systematycznie składała wnioski do TK;
• podtrzymywała przystąpienia i stanowiska poprzedniego Rzecznika;
• kontynuowała udział w postępowaniach dotyczących podstawowych praw obywateli;
• nie wycofała stanowisk złożonych przez prof. Marcina Wiącka;
• w pełni wykonywała kompetencję z art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji przed organem, któremu publicznie odmawiała rzeczywistego statusu.

Wątpliwe jest, aby obecne zapewnienia mogły usunąć sprzeczność między jej dotychczasową działalnością a konstytucyjnymi obowiązkami RPO.

Jej działalność obejmuje nie tylko słowa, lecz również wieloletnie uczestnictwo w działaniach jednego środowiska ustrojowego. Dlatego nie wystarcza ogólne zapewnienie, że po objęciu urzędu będzie działała bezstronnie. Staje się zatem niewiarygodne, jak wcześniejsze deklaracje zostaną pogodzone z obowiązkiem korzystania z konstytucyjnych kompetencji RPO.

Urząd nie może zostać sparaliżowany wcześniejszym politycznym lub środowiskowym stanowiskiem osoby, która go obejmuje.

EMERYCI CZEKAJĄ NA SPRAWIEDLIWOŚĆ. KANDYDATKA ODPOWIEDZIAŁA SPOREM O TRYBUNAŁ

Podczas publicznego wysłuchania Sylwia Gregorczyk-Abram została zapytana o dramat emerytów oczekujących na publikację wyroku TK w sprawie wcześniejszych emerytur, sygn. SK 140/20.

Pytanie dotyczyło ludzi, którzy od lat otrzymują zaniżone świadczenia i mogą nie doczekać naprawienia krzywdy. Jak relacjonuje portal Niezależna, w odpowiedzi kandydatka skoncentrowała się na twierdzeniu o wadliwym ukształtowaniu Trybunału i wynikającym z tego braku podstaw do publikowania jego wyroków.

Sędzia zapytała kandydatkę na RPO o dramat emerytów. Gregorczyk-Abram mówiła o wadach Trybunału.

Człowiek zniknął za sporem ustrojowym

Nie padła konkretna odpowiedź na dramat ludzi, którzy od lat czekają na sprawiedliwość. Nie przedstawiono sposobu rozwiązania problemu wieloletniego oczekiwania, zaniżonych świadczeń i realnego ryzyka, że część uprawnionych umrze, zanim państwo naprawi wyrządzoną im krzywdę.

Dla wielu emerytów każdy kolejny miesiąc oznacza brak pieniędzy na leki, leczenie, żywność, opłaty i godne życie. To nie jest abstrakcyjny spór konstytucjonalistów. To konkretna krzywda konkretnych ludzi.

Zaniżona emerytura nie jest prawicowa ani lewicowa. Jest krzywdą obywatela.

Właśnie ta sytuacja pokazuje różnicę między dwiema wizjami urzędu.

Dla Adama Borowskiego punktem wyjścia byłby człowiek: jego krzywda, czas, którego nie da się odzyskać, oraz środek prawny, który należy zastosować.

W odpowiedzi przypisywanej Sylwii Gregorczyk-Abram punktem wyjścia stał się natomiast spór o status Trybunału.

Nie chodzi zatem wyłącznie o jej deklaracje. Jej działanie podczas publicznego wysłuchania pokazało, że dramat obywatela może zostać podporządkowany wcześniej przyjętej ocenie ustrojowej.

Po takim stanowisku emeryci nie otrzymali podstaw do przekonania, że ich sprawa zostanie rozwiązana. Usłyszeli w istocie, że problem orzeczenia ma ustąpić przed sporem o organ, który je wydał.

A przecież Rzecznik powinien poszukiwać zgodnego z prawem rozwiązania, a nie uzasadnienia dalszej bezczynności.

Emeryci nie potrzebują kolejnego sporu prawników. Potrzebują sprawiedliwości – teraz, nie pośmiertnie.

Marszalek Sejmu Włodzimierz Czarzasty sam potwierdził znaczenie i konieczność ślubowania wobec Prezydenta

Dodatkowego znaczenia nabiera wypowiedź dotycząca pisma wysłanego przez Włodzimierza Czarzastego 13 lipca 2026 r. do Prezydenta Karola Nawrockiego w sprawie sędziego Sławomira Patyry.

Według relacji portalu Niezależna Czarzasty zaapelował do Prezydenta o podjęcie działań umożliwiających Patyrze skuteczne rozpoczęcie dziewięcioletniej kadencji sędziego TK, a więc o odebranie od niego ślubowania.

„Czarzasty wpadł we własne sidła”. Pismo w sprawie ślubowania sędziego TK – Niezależna

Nie można jednocześnie twierdzić, że ślubowanie przed Prezydentem jest zbędne, i domagać się go jako warunku rozpoczęcia kadencji.

Jeżeli do skutecznego rozpoczęcia wykonywania funkcji przez sędziego TK konieczne jest odebranie ślubowania wobec Prezydenta, podważa to narrację, według której zastępcze ceremonie organizowane poza konstytucyjnie ukształtowaną procedurą mogą wywołać ten sam skutek.

Nie oznacza to, że jedno pismo samo rozstrzyga wszystkie spory ustrojowe. Pokazuje jednak zasadniczą sprzeczność:

• z jednej strony kwestionuje się znaczenie określonych konstytucyjnych procedur i organów;
• z drugiej strony żąda się ich zastosowania, gdy jest to potrzebne do osiągnięcia pożądanego skutku personalnego.

Prawo nie może obowiązywać wybiórczo – tylko wtedy, gdy służy własnemu środowisku

W ten sposób osłabiona zostaje polityczna narracja, której przedstawicielką jest również Sylwia Gregorczyk-Abram: narracja pozwalająca jednocześnie kwestionować Trybunał, odmawiać statusu jego sędziom, postulować ustawowe unieważnianie wyroków, a następnie powoływać się na formalną procedurę wtedy, gdy ma ona umożliwić objęcie urzędu przez osobę akceptowaną przez dane środowisko.

RPO nie może opierać się na tak selektywnym rozumieniu legalizmu.

Konstytucja obowiązuje zawsze:

• wobec politycznych przeciwników;
• wobec politycznych sojuszników;
• gdy jej zastosowanie jest korzystne;
• także wtedy, gdy utrudnia realizację własnego programu.

ŚLUBOWANIE RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH

Punktem wyjścia do oceny każdego kandydata na urząd Rzecznika Praw Obywatelskich powinien być art. 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Obejmując urząd, Rzecznik ślubuje „dochować wierności Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, a następnie zobowiązuje się „strzec wolności i praw człowieka i obywatela, kierując się przepisami prawa oraz zasadami współżycia społecznego i sprawiedliwości” oraz wykonywać obowiązki „bezstronnie, z najwyższą sumiennością i starannością”.

Kolejność tych zobowiązań nie jest przypadkowa.

Rzecznik nie ślubuje wierności partii politycznej, środowisku prawniczemu, Komisji Europejskiej, TSUE, ETPC ani organizacji społecznej.

Ślubuje wierność Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i zobowiązuje się działać w granicach obowiązującego porządku prawnego. Ratyfikowane umowy międzynarodowe, Europejska Konwencja Praw Człowieka oraz prawo Unii Europejskiej stanowią część tego porządku, lecz nie zajmują miejsca ponad Konstytucją.

Dlatego podstawowe pytanie do każdego kandydata na RPO brzmi: czy w razie rzeczywistej i niemożliwej do usunięcia kolizji pomiędzy jednoznaczną normą Konstytucji RP a rozstrzygnięciem TSUE lub ETPC kandydat uzna Konstytucję za najwyższe prawo Rzeczypospolitej, czy też przyjmie bezwarunkowe pierwszeństwo stanowiska trybunału międzynarodowego również poza zakresem kompetencji przekazanych?

Nie jest to pytanie o wystąpienie Polski z Unii Europejskiej ani o niewykonywanie zobowiązań międzynarodowych.

Jest to pytanie o granice kompetencji przekazanych organizacjom międzynarodowym oraz o rzeczywistą treść ślubowania Rzecznika Praw Obywatelskich.

` Na tle treści ślubowania przewidzianego w art. 4 ustawy o RPO kandydatura Adama Borowskiego daje podstawy do oczekiwania, że punktem odniesienia jego działalności będzie Konstytucja, prawa konkretnego obywatela oraz niezależność od bieżących interesów politycznych i środowiskowych.

Jego dotychczasowa działalność pokazuje zdolność występowania w obronie człowieka również przeciwko silnym instytucjom i dominującym środowiskom

W przypadku Sylwii Gregorczyk-Abram zasadnicze wątpliwości wynikają natomiast z jej wieloletniego zaangażowania po jednej stronie sporu ustrojowego oraz z wypowiedzi wskazujących na gotowość bezwarunkowego podporządkowania działań państwa określonej interpretacji orzeczeń europejskich. Rodzi to pytanie, czy po objęciu urzędu będzie rzeczywiście zdolna uznać Konstytucję za najwyższe prawo Rzeczypospolitej również wtedy, gdy jej zastosowanie pozostanie w sprzeczności z programem środowiska, z którym była dotychczas związana

Adam Borowski nie rozpoczyna urzędowania z obowiązkiem politycznego potwierdzania wcześniejszych deklaracji wobec TSUE, ETPC czy określonych organizacji prawniczych.

Może zatem wykonywać ślubowanie RPO zgodnie z jego rzeczywistą treścią: dochowując wierności Konstytucji i chroniąc każdego obywatela bez względu na jego poglądy, przynależność środowiskową oraz to, po której stronie sporu ustrojowego się znajduje

KONSTYTUCJA POZOSTAJE NAJWYŻSZYM PRAWEM RZECZYPOSPOLITEJ

Konstytucja nie może być pomijana w imię dowolnie rozumianego prawa europejskiego

Nie jest prawidłowe przedstawianie relacji pomiędzy Konstytucją, a prawem europejskim jako wyboru: albo wykonujemy prawo europejskie, albo respektujemy Konstytucję.

Prawidłowy standard jest następujący:

• wiążące prawo Unii należy wykonywać w granicach kompetencji przekazanych na podstawie art. 90 Konstytucji;
• prawo unijne korzysta z pierwszeństwa przed ustawami w zakresie określonym w art. 91 Konstytucji;
• Konstytucja pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej;
• wykonywanie orzeczeń międzynarodowych nie może pomijać praw konkretnych osób, zasady legalizmu i bezpieczeństwa prawnego;
• nie wolno rozszerzać przekazanych kompetencji w sposób prowadzący do faktycznej zmiany Konstytucji poza przewidzianą procedurą.

Wyrok K 18/04 — Konstytucja jako najwyższe prawo Rzeczypospolitej

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2005 r., sygn. K 18/04, został wydany w pełnym, piętnastoosobowym składzie, pod przewodnictwem ówczesnego Prezesa TK prof. Marka Safjana.

Szczególnie znamienne jest, że część sędziów tego składu — w tym Marek Safjan, Jerzy Stępień, Bohdan Zdziennicki, Ewa Łętowska i Mirosław Wyrzykowski — w późniejszych latach zdecydowanie krytykowała funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego po 2015 r. Nie zmienia to jednak treści orzeczenia, które współtworzyli.

Nie można powoływać się na autorytet dawnych sędziów TK wyłącznie wtedy, gdy krytykują obecne organy państwa, a zarazem pomijać fundamentalnych zasad wynikających z wydanego przez nich wyroku, jak czyni to Sylwia Gregorczyk-Abram

Wyrok TK w sprawie K 18/04 wskazywał na zachowanie przez Konstytucję pierwszeństwa obowiązywania i stosowania wobec wszystkich wiążących Polskę umów międzynarodowych, również tych, na podstawie których przekazano część kompetencji.

W sprawie K 18/04 Trybunał jednoznacznie potwierdził, że Konstytucja pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo Unii Europejskiej korzysta z pierwszeństwa przed ustawami w zakresie kompetencji przekazanych, lecz nie uzyskuje pierwszeństwa przed Konstytucją. Członkostwo Polski w Unii nie oznacza zatem zgody na zastępowanie polskiej ustawy zasadniczej normami stanowionymi poza krajowym porządkiem konstytucyjnym.

Trybunał wyraźnie wskazał, że nieusuwalna sprzeczność między normą unijną a normą konstytucyjną nie może zostać rozwiązana przez uznanie nadrzędności prawa unijnego. Niedopuszczalne jest pominięcie Konstytucji, pozbawienie jej normy mocy obowiązującej albo zastąpienie jej regulacją unijną.

Orzeczenie określiło również granice przekazywania kompetencji. Mogą one zostać przekazane organizacji międzynarodowej wyłącznie „w niektórych sprawach”, a więc w sposób ograniczony i precyzyjnie określony. Niedopuszczalne jest przekazanie ogółu kompetencji organu państwa, wszystkich kompetencji w danej dziedzinie ani uprawnień stanowiących istotę jego konstytucyjnych zadań.

Autonomia prawa unijnego nie ma więc charakteru bezwzględnego. Unia może wykonywać kompetencje tylko dlatego i tylko w takim zakresie, w jakim zezwala na to Konstytucja RP. Polska przekazała Unii określone kompetencje, lecz nie przekazała jej własnej Konstytucji, suwerenności ustrojowej ani prawa do dowolnego wyznaczania granic działania organów Rzeczypospolitej.

Trybunał wyznaczył także granice wykładni przyjaznej prawu europejskiemu. Nie może ona prowadzić do rezultatów sprzecznych z wyraźnym brzmieniem Konstytucji ani do obniżenia gwarantowanego przez nią poziomu ochrony praw i wolności.

Z punktu widzenia kandydatury Adama Borowskiego znaczenie tego wyroku jest zasadnicze. Rzecznik Praw Obywatelskich powinien chronić prawa jednostki, ale musi czynić to w granicach Konstytucji, z poszanowaniem zasady legalizmu i ciągłości działania organów państwa.

Nie może wybiórczo uznawać orzeczeń Trybunału w zależności od aktualnego układu politycznego, składu TK albo oczekiwań rządu, której to gwarancji nie daje kandydatura Sylwii Gregorczyk- Abram.

Najważniejsza konsekwencja wyroku K 18/04 jest jednoznaczna: Konstytucja pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej; prawo Unii ma pierwszeństwo przed ustawami, lecz nie przed Konstytucją; Unia działa wyłącznie w granicach kompetencji powierzonych; a integracja europejska nie może prowadzić do podważenia podstaw ustroju państwa ani zastąpienia polskiej Konstytucji.

Działanie wbrew Konstytucji – najwyższemu prawu Rzeczypospolitej – nie jest ochroną praworządności. Jest działaniem uderzającym w podstawy państwa i bezpieczeństwo jego obywateli.

Wyrok K 32/09 — konstytucyjna tożsamość państwa

W wyroku z 24 listopada 2010 r., sygn. K 32/09, dotyczącym Traktatu z Lizbony, Trybunał rozwinął wcześniejszą linię orzeczniczą. Wskazał, że przekazanie kompetencji nie może zagrażać suwerenności państwa ani jego konstytucyjnej tożsamości.

Przedmiotem przekazania nie mogą być kompetencje odnoszące się do podstaw ustroju Rzeczypospolitej, w szczególności do: suwerenności Narodu, nadrzędności Konstytucji, demokratycznego państwa prawnego, godności człowieka, podstawowych praw i wolności, podziału władz, niezależności sądów, niezawisłości sędziów oraz zasadniczych kompetencji konstytucyjnych organów państwa.

Najważniejsza konsekwencja tego orzeczenia jest jasna: integracja europejska nie może pozbawić Polski zdolności do samodzielnego decydowania o własnej tożsamości konstytucyjnej.

Wyrok P 7/20 — środki tymczasowe TSUE i granice kompetencji przekazanych

W wyroku z 14 lipca 2021 r., sygn. P 7/20, Trybunał Konstytucyjny odniósł te zasady bezpośrednio do środków tymczasowych TSUE dotyczących ustroju i funkcjonowania polskich sądów.

TK uznał, że art. 4 ust. 3 zdanie drugie TUE w związku z art. 279 TFUE — w zakresie, w jakim miałby stanowić podstawę nakładania na Polskę obowiązków ultra vires, odnoszących się do ustroju, właściwości polskich sądów i postępowania przed nimi — jest niezgodny z art. 2, art. 7, art. 8 ust. 1 oraz art. 90 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 Konstytucji.

Trybunał nie zakwestionował generalnej roli TSUE jako sądu uprawnionego do wykładni prawa Unii. Wskazał jednak, że kompetencja ta nie jest nieograniczona i musi być wykonywana z poszanowaniem zasady kompetencji powierzonych, subsydiarności i proporcjonalności. W zakwestionowanym zakresie przepisy traktatowe nie mogły — zdaniem TK — korzystać z pierwszeństwa ani bezpośredniego stosowania przed organami polskimi.

Wyrok ten stanowi kontynuację linii K 18/04 i K 32/09: prawo europejskie obowiązuje w Polsce w granicach kompetencji przekazanych, nie może natomiast służyć do przejmowania kompetencji odnoszących się do konstytucyjnego ustroju organów państwa.

Wyrok K 35/09 — rzeczywista niezależność Rzecznika Praw Obywatelskich

W wyroku z 19 października 2010 r., sygn. K 35/09, Trybunał podkreślił zasadnicze ustrojowe znaczenie niezależności Rzecznika Praw Obywatelskich. RPO nie jest organizacyjnie podległy Sejmowi ani Marszałkowi Sejmu, a jego konstytucyjna niezależność wyklucza tworzenie więzów strukturalnych i funkcjonalnych uzależniających go od innych organów.

Niezależność nie może ograniczać się do formalnej deklaracji. Musi obejmować sposób podejmowania decyzji, organizację Biura RPO, dobór pracowników, kierunki interwencji oraz rzeczywistą zdolność odcięcia się od środowisk, które poparły kandydaturę Rzecznika.

RPO wybrany przez określoną większość parlamentarną nie może po wyborze stać się rzecznikiem tej większości. Powinien zachować niezależność nie tylko od rządu i parlamentu, lecz również od organizacji politycznych, zawodowych i aktywistycznych, z którymi był wcześniej związany.

Z tego punktu widzenia sama formalna deklaracja bezstronności nie wystarcza. Konieczna jest wiarygodna zdolność wystąpienia także przeciwko własnym politycznym, zawodowym i środowiskowym sojusznikom, gdy ich działania naruszają prawa obywateli.

Działanie wbrew Konstytucji – najwyższemu prawu Rzeczypospolitej – nie jest ochroną praworządności. Jest działaniem uderzającym w podstawy państwa i bezpieczeństwo jego obywateli.

Przyszły RPO nie może zatem posługiwać się prawem europejskim jako blankietowym uzasadnieniem dla programu politycznego własnego środowiska.

W przypadku Sylwii Gregorczyk-Abram nie mogą umknąć z pola widzenia jej działania i zdecydowane wypowiedzi dotyczące bezwarunkowego wykonywania orzeczeń europejskich oraz wcześniejsze zaangażowanie w jeden kierunek zmian ustrojowych. Uwidacznia jej stanowisko jako związane z Fundacją Wolne Sądy i jedną stroną sporu o wymiar sprawiedliwości.

Stawia zatem w wątpliwość gwarancje, że każde rozstrzygnięcie będzie oceniane również w świetle Konstytucji, granic przekazanych kompetencji i praw jednostki.

W przypadku Sylwii Gregorczyk-Abram argumentacja powyższa jest wnioskiem wynikającym z jej dotychczasowych wypowiedzi, aprobaty dla określonego kierunku reform i silnej identyfikacji z jedną stroną sporu.

Czy zatem będzie w stanie zagwarantować, że w każdej sprawie przeprowadzi pełną ocenę podstawy prawnej, zakresu kompetencji przekazanych, zgodności sposobu wykonania z Konstytucją oraz skutków dla pojedynczego obywatela ?.

Odpowiedź nasuwa się sama.

VII. STATUS SĘDZIÓW POWOŁANYCH PO 2018 R.

Sędziów powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 179 Konstytucji, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Art. 180 ust. 1 Konstytucji ustanawia zasadę nieusuwalności sędziów, natomiast art. 180 ust. 2 przewiduje, że złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie go w urzędowaniu albo przeniesienie może nastąpić jedynie na podstawie orzeczenia sądu i wyłącznie w przypadkach określonych ustawą.

Udokumentowane wypowiedzi Sylwii Gregorczyk-Abram

Sylwia Gregorczyk-Abram publicznie posługiwała się określeniami „neosędziowie”, „niesędziowie” i „niesąd”. Wskazywała również, że osoby powołane przy udziale nowej KRS nie powinny zasiadać w sądach ani wydawać wyroków.

W programie TVN24 ze stycznia 2024 r., dotyczącym rozpoznania odwołania Macieja Wąsika, stwierdziła w odniesieniu do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, że „nie powinna zajmować się tą sprawą ani żadną inną sprawą, ponieważ jest organem powołanym w sposób sprzeczny z prawem Unii, Konwencją Praw Człowieka i powinna zostać rozwiązana”.

Dodała również, że rozstrzygnięcie „absolutnie nie powinno mieć znaczenia, bo nie wydał jej organ sądowy”.

W artykule współautorskim „Mission Possible, czyli jak przywrócić praworządność” wskazywano z kolei, że każdy obywatel, w którego sprawie orzekał tak zwany neosędzia, może podnosić przed ETPC zarzut, iż jego sprawa była rozpoznawana przez „niesędziego” i „niesąd”. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że był to materiał współautorski, a nie stenogram indywidualnej wypowiedzi kandydatki.

W październiku 2024 r. Sylwia Gregorczyk-Abram doprecyzowała swoje stanowisko, popierając opinię Komisji Weneckiej i przyznając, że nie można jedną ustawą automatycznie usunąć wszystkich osób powołanych przy udziale nowej KRS. Wskazała na konieczność ustanowienia jasnych kryteriów, indywidualnej oceny, rozstrzygania przez organ niezależny od rządu oraz zapewnienia drogi sądowego odwołania, szukając cały czas drogi do ponownej, konstytucyjnie niedopuszczalnej weryfikacji nominacji sędziów powołanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na podstawie obowiązujących przepisów ustawy, mimo że akt powołania sędziego ma charakter ostateczny i nie może być podważany w drodze zwykłej ustawy ani zastępczej procedury ocennej.

Oznacza to złagodzenie wcześniejszego, kategorycznego języka, lecz nie usuwa pytania, czy jako RPO kandydatka będzie zdolna do jednakowej ochrony praw wszystkich sędziów i stron postępowań, również tych osób, którym wcześniej publicznie odmawiała statusu sędziego lub prawa do uznania wydanego orzeczenia.

KRS wybrana w 2026 r.

Dnia 15 maja 2026 r. Sejm ponownie wybrał piętnastu sędziów na członków Krajowej Rady Sądownictwa na podstawie tych samych obowiązujących przepisów ustawy o KRS. Formalny wybór nadal należał zatem do Sejmu. Nie weszła wcześniej w życie ustawa przekazująca kompetencję wyborczą ogółowi sędziów.

Był to zasadniczo ten sam ustawowy mechanizm wyboru przez Sejm, który zastosowano w latach 2018 i 2022: kandydaci byli zgłaszani, lista została ustalona w procedurze parlamentarnej, a piętnastu sędziowskich członków KRS wybrał Sejm.

Okoliczność ta ma znaczenie dla oceny konsekwencji prezentowanych poglądów. Nie można odmawiać statusu sędziom powołanym przy udziale KRS tylko dlatego, że jej sędziowskich członków wybrał Sejm, a następnie uznawać analogiczny mechanizm za wystarczający, gdy został zastosowany przez inną większość parlamentarną. Legalizm nie może zależeć od tego, która większość polityczna dokonuje wyboru.

Przyszły RPO powinien więc badać każdą sprawę indywidualnie, z uwzględnieniem art. 179 i art. 180 Konstytucji, prawa konkretnej strony do sądu, trwałości prawomocnych orzeczeń, zasady bezpieczeństwa prawnego oraz zakazu odpowiedzialności zbiorowej. Zmiany prawne nie mogą być realizowane kosztem praw konkretnego obywatela ani bez konstytucyjnej podstawy do ingerencji w status konkretnego sędziego.

Z przedstawionych wypowiedzi Sylwii Gregorczyk-Abram wynika uzasadniona obawa, że wcześniejsza kategoryczna odmowa uznawania części osób za sędziów i części organów za sądy może wpływać na sposób wykonywania przez nią obowiązków RPO.

Rzecznik nie może rozpoczynać oceny sprawy od założenia, że określona grupa sędziów jest pozbawiona statusu, a wydane przez nich orzeczenia nie mają znaczenia.

Późniejsze poparcie przez kandydatkę indywidualnej oceny i drogi odwoławczej stanowi złagodzenie wcześniejszego stanowiska, lecz nie usuwa wątpliwości wynikających z jej publicznego używania określeń „niesędzia” i „niesąd”. RPO musi dawać wiarygodną gwarancję ochrony także tym osobom, którym wcześniej odmawiał podstawowego statusu prawnego, zwłaszcza że ponowne badanie skuteczności nominacji sędziowskiej po dokonaniu aktu powołania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej stanowiłoby niedopuszczalną ingerencję w konstytucyjną prerogatywę określoną w art. 179 Konstytucji oraz prowadziłoby do stworzenia pozaustrojowego mechanizmu weryfikowania ostatecznych aktów powołania sędziów.

Kandydatura Adama Borowskiego daje pod tym względem pełną gwarancję bezstronności. Nie jest on związany programem zbiorowego podważania statusu sędziów ani wcześniejszymi deklaracjami odmawiającymi znaczenia ich orzeczeniom.

Jako RPO może więc oceniać każdą sprawę indywidualnie, z uwzględnieniem art. 179 i art. 180 Konstytucji, praw stron, stabilności prawomocnych orzeczeń oraz zakazu odpowiedzialności zbiorowej.

Program naprawy wymiaru sprawiedliwości nie może być realizowany kosztem obywatela, który uzyskał prawomocne orzeczenie, ani kosztem sędziego, którego status miałby zostać przekreślony zbiorczą decyzją ustawodawcy, czy ponownym badaniem nominacji.

Adam Borowski daje podstawy do oczekiwania, że w centrum działalności RPO pozostanie konkretny człowiek i jego prawa, a nie obowiązek realizowania programu ustrojowego jednego środowiska

IZBA KONTROLI NADZWYCZAJNEJ – KTO OBRONI ZWYKŁEGO OBYWATELA?

Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych rozpoznaje skargi nadzwyczajne składane m.in. przez RPO. Instrument ten był wykorzystywany w obronie zwykłych obywateli, a nie korporacji i wpływowych środowisk.

Chodziło m.in. o:

• niesprawiedliwe eksmisje;
• lichwiarskie zobowiązania;
• egzekwowanie przedawnionych długów;
• sprzeczne rozstrzygnięcia dotyczące tej samej osoby;
• nakazy zapłaty prowadzące do rażącej niesprawiedliwości.

Wskazywane były przypadki uchylenia nakazu zapłaty przekraczającego milion złotych przy niewielkiej należności głównej oraz wyroku eksmisyjnego dotyczącego rodziny, w której znajdowały się osoby z niepełnosprawnościami.

To są właśnie ludzie, których przez dziesięciolecia bronił Adam Borowski: pozbawieni wpływów, pozostawieni sami wobec aparatu instytucjonalnego.

Sylwia Gregorczyk-Abram negatywnie oceniała powołanie tej Izby i wspierała kierunek zmian prowadzący do jej likwidacji.

Nie chodzi o kolejną deklarację. Chodzi o konsekwencje jej wcześniejszych działań

W tej sytuacji wątpliwe jest, czy jako RPO:

• będzie kontynuowała nierozpoznane skargi nadzwyczajne;
• będzie nadal korzystała z tego instrumentu;
• będzie występowała przed Izbą, której status podważała;
• nie podporządkuje praw konkretnych ludzi własnej ocenie ustrojowej organu.

Może obecnie zapewniać, że będzie chroniła obywateli. Jednak kierunek jej dotychczasowej działalności ukazuje sprzeczność między korzystaniem z Izby dla ochrony człowieka a jednoczesnym popieraniem jej likwidacji.

ADAM BOROWSKI ZBUDUJE BIURO OPARTE NA NAJLEPSZYCH FACHOWCACH

Adam Borowski nie zamierza zastępować konstytucjonalistów, karnistów i procesualistów zatrudnionych w Biurze. Zamierza wykorzystać ich wiedzę dla ochrony człowieka.

Urząd pod jego kierownictwem p oparty na:

• pluralistycznej radzie prawnej skupiającej ekspertów różnych specjalności i poglądów;
• profesjonalnej ciągłości Biura;
• ochronie pracowników przed naciskiem partii, korporacji i środowisk;
• przejrzystym uzasadnianiu najważniejszych decyzji;
• systemie pilnej reakcji w sprawach przemocy, pozbawienia wolności, zagrożenia życia i utraty dowodów;
• osobistym nadzorze nad sprawami o szczególnym znaczeniu;
• zasadzie, że żadna partia ani korporacja nie uzyska monopolu na działalność RPO.

Jego dotychczasowe życie dowodzi, że potrafi działać pod presją, sprzeciwiać się naciskom i przyjmować odpowiedzialność za innych.

To nie słabość człowieka, który nie chce zastąpić każdego prawnika Biura. To siła świadomego przywódcy, który wie, po co istnieje prawo.

DWIE WIZJE URZĘDU

Pierwsza to urząd kierowany przez osobę wykształconą prawniczo, lecz silnie utożsamioną z jedną stroną sporu ustrojowego, publicznie deprecjonującą Trybunał Konstytucyjny, Izbę Sądu Najwyższego i status części sędziów.

Takie stanowisko nie dotyczy tylko poszczególnych instytucji. Dotyka podstaw ustroju Rzeczypospolitej, równowagi władz, stabilności prawomocnych orzeczeń i bezpieczeństwa obywateli.

Druga wizja to urząd kierowany przez Adama Borowskiego – człowieka, który zna represję państwa z własnego doświadczenia, działał w obronie prześladowanych, pomagał uchodźcom, współpracował z RPO i nie rozpoczyna urzędowania z listą ludzi uznanych z góry za niegodnych ochrony.

Formalne wykształcenie prawnicze nie jest tym samym co wiedza potrzebna Rzecznikowi.

Wiedza RPO oznacza:

• rozumienie prawa;
• znajomość środków interwencji;
• umiejętność doboru właściwego instrumentu;
• rozpoznawanie zagrożenia;
• odwagę działania przeciwko własnemu środowisku;
• wrażliwość na sytuację człowieka po słabszej stronie;
• odpowiedzialność za skutki działania i zaniechania.

Taką wiedzę Adam Borowski potwierdził całym swoim życiem.

Grunwald współczesności – walka o Polskę jako dobro wspólne

15 lipca 1410 r. zwycięstwo nie przyszło dlatego, że wszyscy byli tacy sami. Przyszło dlatego, że potrafili zjednoczyć się wokół wspólnego celu.

Dzisiaj również potrzebujemy zwycięstwa – nie nad innym narodem, lecz nad bezprawiem, podziałem obywateli, odpowiedzialnością zbiorową, politycznym podporządkowaniem instytucji i pogardą dla człowieka, który nie należy do właściwego środowiska.

Wtedy rycerstwo śpiewało „Bogurodzicę”.

Dzisiaj musimy przypomnieć, że Polska należy do wszystkich swoich obywateli i że:

Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy.

Kto, jak nie Adam Borowski?

Kto z kandydatów:

• był więźniem politycznym;• osobiście doświadczył represji aparatu państwa;<br>• pracował w Komisji Interwencji i Mediacji;<br>• pomagał prześladowanym;<br>• bronił uchodźców i ofiar wojny;<br>• współpracował z urzędem RPO;<br>• ponosił osobiste ryzyko w obronie innych;<br>• przez dziesięciolecia budował autorytet czynem, a nie stanowiskiem?<br>

Adam Borowski nie musi udowadniać, że jest lepszym adwokatem od adwokata. Ma wykazać, że będzie lepszym Rzecznikiem.

Adam Borowski nie proponuje urzędu przeciwko prawnikom. Proponuje urząd, w którym najlepsi prawnicy służą obywatelowi pod kierownictwem człowieka posiadającego doświadczenie, niezależność, autorytet moralny i umiejętność rozpoznania chwili wymagającej natychmiastowej interwencji.

Żaden dyplom nie zapewnia automatycznie bezstronności.

Żaden tytuł zawodowy nie zastąpi odwagi wystąpienia przeciwko własnemu środowisku.

Żaden program naprawy instytucji nie może być realizowany kosztem prawa obywatela do sądu, stabilności jego orzeczenia, bezpieczeństwa pokrzywdzonego albo indywidualnych praw sędziego.

Nie potrzebujemy Rzecznika, który będzie bronił tylko własnej wizji ustroju.

Nie potrzebujemy Rzecznika, który dramat emeryta zastąpi sporem o legalność organu.

Nie potrzebujemy Rzecznika, który będzie wybierał, przed którym konstytucyjnym organem wolno mu występować.

Rzecznikiem, który nie zapyta najpierw, do jakiej partii należy obywatel, kto powołał sędziego i czy człowiek jest akceptowany przez wpływowe środowisko.

Potrzebujemy człowieka, który zapyta:

Czy państwo potraktowało tego człowieka zgodnie z prawem, sprawiedliwie i z poszanowaniem jego godności?

Ma wykazać – i wykazał całym swoim życiem – że będzie najlepszym Rzecznikiem.

Dlatego odpowiedź może być tylko jedna: Adam Borowski na Rzecznika Praw Obywatelskich.